Του Αλεξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Αφορμή για το παρόν άρθρο στάθηκε ένα παλιότερο άρθρο μου με τίτλο: η ανθρωπολογική προέλευση της αποανάπτυξης στην εφημερίδα Ρήξη, για περισσότερες πληροφορίες στο τέλος του άρθρου βρίσκεται το link.
Οπότε θα χρησιμοποιήσω τον ίδιο τον τίτλο, όπου η ανθρωπολογική προέλευση της απoανάπτυξης ξεκινάει από την αλλαγή του ανθρώπου που επηρεάστηκε από τη βιομηχανική επανάσταση, θέλοντας να θυμίσει την ιστορία του ανθρώπου, αλλά και τη φύση του. Παράλληλα, η δημιουργία των μηχανών κατά τα χρόνια της βιομηχανικής επανάστασης, ελάφρυνε το φόρτο εργασίας, αλλά από την άλλη μεριά υπήρξε μία αύξηση της ρύπανσης από την αύξηση της παραγωγής.
Στα χρόνια της βιομηχανικής επανάστασης, οι άνθρωποι μετακινήθηκαν στα αστικά κέντρα λόγω των νέων θέσεων εργασίας, αφήνοντας την ύπαιθρο και το παραδοσιακό τρόπο ζωής τους. Παράλληλα, η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού, λόγω της μείωσης του συντελεστή θνησιμότητας, δημιούργησε ραγδαίες αλλαγές στο πολεοδομικό σχεδιασμό των πόλεων. Ο Τόφλερ, αναφέρει αυτή την εποχή ως το «δεύτερο κύμα», όπου μετασχηματίστηκε ο τύπος του ανθρώπου, αλλά και ολόκληρη η κοινωνία. Η εσωτερική μετακίνηση του πληθυσμού, σηματοδότησε την αρχή μιας νέας εποχής, λόγω της δημιουργίας μεγάλων αστικών πόλεων και της οικολογικής υποβάθμισης, ενώ η καπιταλιστική ανάπτυξη της οικονομίας, δημιούργησε μία βιομηχανοποιημένη οικονομία και καταναλωτική κοινωνία. Η αποανάπτυξη βασίζεται σε μια ριζική κριτική του φιλελευθερισμού, η οποία γίνεται κατανοητή σε όλες τις αξίες που διέπουν την καταναλωτική κοινωνία και συνδέεται με την αρχική έμπνευση του σοσιαλισμού, δεδομένου ότι καταγγέλλει την εκβιομηχάνιση. Ο σοσιαλισμός παρουσιάζει ίχνη προέλευσης από τον Πλάτωνα, τον Χριστιανισμό και τα ριζοσπαστικά κινήματα του 17ο αιώνα στην Αγγλία.
Η δημιουργία των εργοστασίων, διεύρυνε το καταμερισμό της εργασίας σε νέες θέσεις και παράλληλα σε νέες κοινωνικές τάξεις, που αρκετές φορές ήταν αντικρουόμενων συμφερόντων. Η αρχική διαίρεση του Μαρξ στις κοινωνικές τάξεις, βασίζονταν στην κατοχή των μέσων παραγωγής και ήταν μεταξύ αστικής τάξης και προλεταριάτου. Κατά τον Μαρξ, το κεφάλαιο στα πλαίσια της αστικής κοινωνίας αποτελείται από το άθροισμα των ατομικών κεφαλαίων και δραστηριοποιείται μεταξύ των κοινωνικών τάξεων των ανθρώπων. Η εποχή χαρακτηρίστηκε από την οικονομική ανισότητα των ανθρώπων, δημιουργώντας μία οικονομία, βασισμένη στη συνεχή συσσώρευση του κεφαλαίου, γεγονός που είχε παρατηρήσει ο Σμίθ αλλά και ο Μάρξ, αναφέροντας ότι δημιουργείται ένα οικονομικό χάσμα ανάμεσα σε αυτούς που διαθέτουν κεφάλαιο και τους μη έχοντες, λόγω της συλλογικής δράσης κάποιων επιχειρηματιών εναντίον των εργαζομένων. Ενώ σε άλλο σημείο του βιβλίο του, ο Σμιθ αναφέρει για την απληστία μερικών επιχειρηματιών, που εκμεταλλεύονται τις πολιτικές τους επιρροές, με σκοπό να διαμορφώνουν υψηλές τιμές στην αγορά, εις βάρος των καταναλωτών. Παράλληλα, ο Μάρξ αναφέρει ότι η κατανάλωση των προϊόντων, είναι ο ρυθμιστής της παραγωγής τους, η οποία παράγει και τον τρόπο κατανάλωσης τους.
Ο πολιτιστικός πυλώνας της αποανάπτυξης προέρχεται από ανθρωπολόγους, επικρίνοντας την ιδέα ότι οι νότιες χώρες, πρέπει να ακολουθήσουν το μοντέλο ανάπτυξης των Η.Π.Α. και της Ευρώπης. Αναφέρονται σε ένα ευρύ φάσμα ήπιας οικονομικής ανάπτυξης, που επικεντρώνεται σε τοπικό επίπεδο και εμφανίζεται ιδιαίτερα στις μη βιομηχανικές χώρες. Η αποανάπτυξη υποστηρίζει ότι η πολιτισμική ομοιογένεια, έχει αποικίσει σε όλους τους ανθρώπους, τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά, δημιουργώντας υλιστικές αξίες και πεποιθήσεις. Επιπλέον, απαντάει στο φαντασιακό κάποιων οικονομολόγων, που στηρίζεται στο δόγμα της απεριόριστης ανάπτυξης, εμπορευματοποιώντας τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και τις σχέσεις των ανθρώπων με τη φύση. Για τον Λακάν ο όρος φαντασιακό, εμπεριέχει συνδηλώσεις αυταπάτης, σαγήνευσης και αποπλάνησης και συνδέεται ειδικά με τη δυαδική σχέση ανάμεσα στο εγώ και την κατοπτρική εικόνα. Από την άλλη μεριά, ο Καστοριάδης χρησιμοποιεί τον όρο κοινωνικό φαντασιακό, εξηγώντας ότι είναι η πηγή των θεσμών που ρυθμίζουν και οργανώνουν τη ζωή των ανθρώπων. Οι κοινωνικοί θεσμοί είναι ανθρώπινες επινοήσεις, όπου συγκεκριμένες λειτουργίες τους, επενδύονται με συμβολική σημασία, δίνοντας νόημα από τη λειτουργία τους, στα πλαίσια των ευρύτερων δομών της κοινωνίας. Για παράδειγμα, κοινωνικά φαντασιακές σημασίες είναι ο Θεός, το χρήμα, το κράτος κλπ.
Ο Τόφλερ, αναφέρεται στον παραδοσιακό τρόπο ζωής των ανθρώπων, πριν τη βιομηχανική επανάσταση, ο οποίος ήταν εξαρτημένος από την ύπαιθρο, αλλά και από τους θεσμούς της οικογένειας. Επιπρόσθετα, ο Κροπότκιν αναφέρεται στις κοινωνικές δομές, που απαρτίζονται από την αμοιβαιότητα και τη συνεργασία, στοχεύοντας, στην ατομική και συλλογική εξέλιξη του ανθρώπου. Η ανάπτυξη έχει γίνει ένας ασαφής όρος, που κυριαρχείται από την αποικιακή και νεωτερίστικη ιστορία πρακτικών και θεωριών, χωρίς να προϋποθέτει την ανθρώπινη πρόοδο. Ομοίως, ο Πολάνυι θυμίζει τον ρόλο της οικιακής οικονομίας , ως μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης της εποχής και το ρόλο της παραγωγής προϊόντων με σκοπό την ιδιοκατανάλωση. Για τον Πολάνυι, η οικονομία λειτουργεί σωστά, όταν είναι ενσωματωμένη με την νομοθεσία, την ηθική και την πολιτική. Ακόμα και στις μέρες μας, τα αγαθά και οι υπηρεσίες που παράγονται σε ένα νοικοκυριό, δεν προβάλλονται στο οικονομικό σύστημα, ενώ η μη αμειβόμενη εργασία έχει σημαντικό ρόλο στην κοινωνική παραγωγή.
Εν συνεχεία ο Μως αναφέρει, την αξία του αντιπραγματισμού προϊόντων και αντικειμένων από αρχαιοτάτων χρόνων, η οποία βρίσκει τη σημασία του μέσα από το έθιμο του δώρου. Κατά την διαδικασία της ανταλλαγής δώρων, δημιουργούνται σχέσεις αμοιβαιότητας μεταξύ των ανθρώπων. Η ανταλλαγή δώρων, θεωρείται ως το παράδειγμα της οικονομίας των συμβολικών αγαθών, σε αντίθεση με την ανταλλαγή αγαθών στα πλαίσια της αγοράς . Η ατομική αποανάπτυξη έχει δύο δρόμους, ο ένας είναι η αυτάρκεια και ο άλλος είναι η ιδιοπαραγωγή με σκοπό την ανταλλαγή σύμφωνα με την λογική του δώρου. Στην ανταλλακτική οικονομία που λάμβανε χώρα στις «πρωτόγονες» κοινωνίες, η αγορά ήταν το μέρος όπου τα εμπορεύματα ανταλλάσσονταν με εμπορεύματα ίσης αξίας, χωρίς την έννοια του κέρδους. Βέβαια, στη σύγχρονη αστική ζωή το δώρο έχει εμπορευματοποιηθεί μεταμορφωμένο σε μέσο ανταλλαγής.
Συνακόλουθα, ο Λαφάργκ και ο Toti μας θυμίζουν τη σημασία της σχόλης στις παραδοσιακές κοινωνίες, που από την αρχαιότητα θεωρείται σημαντικός παράγοντας της ανθρώπινης προόδου και ευημερίας. Όταν μία κοινωνία δαπανά περισσότερο χρόνο για να πάνε οι άνθρωποι στην εργασία τους, αυτό αντανακλάται στον ελεύθερο χρόνο τους. Η αύξηση του ελεύθερου χρόνου, είναι βασική προϋπόθεση για την ποιότητα ζωής του ανθρώπου, η οποία έχει παραγκωνιστεί από την οικονομική ανάπτυξη. Παράλληλα, οι συζητήσεις γύρω από την πρόταση της αποανάπτυξης, προωθούν την ιδέα της μείωσης του χρόνου εργασίας στον επίσημο τομέα της οικονομίας, με σκοπό την αύξηση του ελεύθερου χρόνου. Ο Γκορζ, με τον όρο «χαρούμενη λιτότητα», εννοεί την μείωση του χρόνου εργασίας και ταυτόχρονα τoν εμπλουτισμό της κοινωνικής ζωής. Για τον Ελλύλ, ο ελεύθερος χρόνος δεν έχει κανένα νόημα και καμιά αξία, αν δεν έχει νόημα και αξία η εργασία. Επίσης ο Βέμπερ, εξηγεί ότι ο άνθρωπος, θα προτιμήσει να δουλέψει λιγότερο χρόνο για την ίδια αμοιβή, παρά να αφιερώσει περισσότερο χρόνο με σκοπό την αύξηση της αμοιβής του. Για τον Μαρξ, ο αλλοτριωμένος χαρακτήρας της εργασίας, φαίνεται καθαρά από το γεγονός, ότι μόλις πάψει να υπάρχει φυσικός ή άλλος εξαναγκασμός, η εργασία αποφεύγεται σαν μάστιγα. Ενώ για τον Ελλυλ, όταν μια δουλειά δεν έχει ούτε αξία ούτε νόημα, οδηγεί κατευθείαν τον άνθρωπο, σε ένα ελεύθερο χρόνο χωρίς αξία και νόημα.
Η αποανάπτυξη, βασίζεται σε μία ριζοσπαστική κριτική της ανάπτυξης και της καταναλωτικής κοινωνίας, που για να υλοποιηθεί, ασκεί κριτική στο «πνεύμα του καπιταλισμού». Σε παγκόσμια κλίμακα, μπορεί να υλοποιηθεί σε οικονομικό επίπεδο, έξω από την οικονομία της αγοράς, γιατί εντός αυτής θα δημιουργούσε αποπληθωρισμό, δηλαδή μία συνεχόμενη πτώση των τιμών και των εισοδημάτων, με αποτέλεσμα την μείωση του Α.Ε.Π. Πολλοί υποστηρικτές της αποανάπτυξης, πιστεύουν ότι χρειάζεται μία μετάβαση, πέραν του καπιταλισμού. Αυτή η πηγή της αποανάπτυξης, επικρίνει σε μεγάλο βαθμό το φαντασιακό μερικών οικονομολόγων για την παραγωγή, ακολουθώντας το αντίθετο αναπτυξιακό μοντέλο.
Για περισσότερες πληροφορίες για το θέμα στο άρθρο με τίτλο: Η ανθρωπολογική προέλευση της αποανάπτυξης, που θα βρείτε στο link:
https://ardin-rixi.gr/archives/207382
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
31/12/25
