Blog «ΙΔΕΟπολις»
Ηλία Γιαννακόπουλου
Φιλολόγου
Αναδιατάσσει το πολιτικό πεδίο;
Η τραγωδία των Τεμπών, τρία χρόνια μετά, εξακολουθεί να θεωρείται — και έτσι χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη και συνείδηση — ως ένα γεγονός που προκάλεσε εθνικό πένθος, οργή αλλά και ταυτόχρονα πολιτικούς κλονισμούς. Κάποιοι προσθέτουν ως παράγωγο φαινόμενο και την ηθική απορρύθμιση, στον βαθμό που κάποιες ενέργειες της συντεταγμένης πολιτείας δεν έπεισαν για τις «καλές της προθέσεις».
Αν θελήσουμε να βρούμε ανάλογα «ατυχήματα» ή «δυστυχήματα» στην αρχαιότητα, θα δυσκολευτούμε πολύ, κι αυτό γιατί στις αρχαίες κοινωνίες ο συλλογικός πόνος και το εθνικό πένθος συνδέονταν άμεσα με τον πόλεμο ή συχνότερα με τη «Μοίρα», την «Ειμαρμένη» και τη βούληση των Θεών.
Στις μέρες μας, τέτοια δυστυχήματα, όπως αυτό της Τραγωδίας των Τεμπών, χρεώνονται στην ανθρώπινη αμέλεια ή στις εγκληματικές παραλείψεις της οργανωμένης πολιτείας και των εκάστοτε τροφίμων της πολιτικής εξουσίας. Γι’ αυτό και η απώλεια τόσων ανθρώπινων ζωών δεν προκαλεί μόνο πένθος αλλά επωάζει και κοινωνική οργή.
Οι αρχαίοι θεωρούσαν τέτοιες συμφορές είτε αποτέλεσμα της Μοίρας είτε αποτέλεσμα της «Ύβρεως». Τέτοιου είδους συμφορές αναδείκνυαν την τυχαιότητα και το πεπερασμένο της ανθρώπινης ύπαρξης, καθώς και την ασημαντότητα του ανθρώπου απέναντι σε μια ανώτερη τάξη πραγμάτων.
Γι’ αυτό ακριβώς η απώλεια ζωών στην αρχαία τραγωδία αντισταθμιζόταν με την «Κάθαρση» και σύμφωνα με το σχήμα «Ύβρις → Άτη → Νέμεσις → Τίσις» ή, όπως περιγράφει την «Κάθαρση» ο Αριστοτέλης στην «Ποιητική» του, «περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».
Σήμερα μπορεί η κοινωνία να μη ζητά την «Κάθαρσιν» (με όποιο περιεχόμενο κι αν της δώσουμε), αλλά αυτό δεν σημαίνει πως έπαυσε να θυμάται και να ζητά επιμόνως δικαιοσύνη. Ο συλλογικός πόνος δεν εξαϋλώνεται σε μία αφελή παραδοχή του μοιραίου και αναπόφευκτου ή της «κακιάς στιγμής». Τουναντίον, το συλλογικό πένθος μετασχηματίζεται και εκφράζεται σε πολιτική οργή και αμφισβήτηση.
Μπορεί στην αρχαιότητα ο συλλογικός πόνος να έβρισκε τόπο διαφυγής και εκτόνωσης στο Θέατρο. Σήμερα το Θέατρο αντικαταστάθηκε από τις Πλατείες και τα κοινωνικά δίκτυα. Ο Χορός των αρχαίων τραγωδιών, που στοχαζόταν την ανθρώπινη μοίρα, αντικαταστάθηκε από τα κοινωνικά δίκτυα ενημέρωσης, που κρίνουν αυστηρά τη δυσλειτουργία των θεσμών και απαιτούν απόδοση ευθυνών.
Έχουμε μία μετατόπιση από την «Κάθαρση» στη διαμαρτυρία και την πολιτική αντισυστημικότητα. Η αρχαία τραγωδία μάς διδάσκει την αποδοχή των ορίων μας και τις συνέπειες της Ύβρης, ενώ η σύγχρονη Τραγωδία των Τεμπών μάς διδάσκει την ευθύνη και την υποχρέωσή μας να υπερβούμε τις θεσμικές μας ατέλειες και να αναλογιστούμε τις ευθύνες μας ως πολιτικά όντα.
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που μία τραγωδία όπως αυτή των Τεμπών δεν προκάλεσε μόνον συλλογικό πόνο και πένθος αλλά λειτούργησε και ως «πολιτικός επιταχυντής».
Προς επίρρωση αυτής της διαπίστωσης προβάλλεται η ενίσχυση του κόμματος της Ζωής Κωνσταντοπούλου (έστω και δημοσκοπικά), η πολιτική ενεργοποίηση της Μαρίας Καρυστιανού με το «εν δυνάμει» εκκολαπτόμενο πολιτικό της κόμμα, αλλά και η ενίσχυση της πολιτικής παρουσίας του Κυριάκου Βελόπουλου.
Η ενίσχυση της κ. Κωνσταντοπούλου αποδίδεται στον καταγγελτικό της λόγο με έντονα στοιχεία αντισυστημικότητας.
Η πολιτική παρουσία της κ. Καρυστιανού αποδίδεται στην ικανότητά της να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά το συλλογικό πένθος, τη λαϊκή οργή και την απαίτηση της κοινωνίας για δικαιοσύνη.
Τα ίδια ισχύουν και για την πολιτική ενδυνάμωση του Κυριάκου Βελόπουλου, που εκφράζει με πειθώ και πατριωτικό λόγο τον δεξιό χώρο πέραν της Ν.Δ.
Γενικότερα, σε περιόδους κοινωνικής κρίσης και αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος εμφανίζονται «αντισυστημικοί θεματοφύλακες». Οι πολιτικές κρίσεις και τα κοινωνικά ρήγματα επωάζουν πρόσωπα που επαγγέλλονται Πολιτική Ηθική, Πολιτική Κάθαρση και Πολιτική Αυθεντικότητα, ως αντίδραση στην αναξιοπιστία των παραδοσιακών κομμάτων.
Σε περιόδους πολιτικής έκπτωσης, ο λαός εκφράζεται συχνότερα με το «αντί» και την «τιμωρητική ψήφο».
Έτσι, μία τραγωδία με 57 χαμένες ζωές ανέτρεψε πολιτικές ισορροπίες, διευκόλυνε ιδεολογικές μετακινήσεις και προκάλεσε ηθικούς σεισμούς και κοινωνικές ανακατατάξεις.
Φαίνεται πλέον καθαρά πως ο συλλογικός πόνος, η κοινωνική οργή και η πολιτική απογοήτευση αλλάζουν πιο γρήγορα τις κοινωνίες από ό,τι τα οράματα και οι μεγάλες ιδεολογίες. Ο θυμός ενέχει σπέρματα πολιτικής σκέψης.
Τα Τέμπη, ως τόπος θανάτου 57 Ελλήνων, δεν ταυτίστηκαν μόνο με ένα τραγικό δυστύχημα, αλλά κατέστησαν σύμβολο μιας διάχυτης αίσθησης πολιτικής και ηθικής παρακμής.
Και όπως γνωρίζουμε, τα σύμβολα και η διαχείρισή τους αποφέρουν περισσότερα και γρηγορότερα πολιτικά κέρδη από ό,τι τα πολιτικά προγράμματα.
Μπορεί ο θυμός και η οργή να είναι κακοί σύμβουλοι, ωστόσο δρουν πολλαπλασιαστικά στην έκφραση του αντισυστημικού λόγου. Η πολιτική συνείδηση δεν διαμορφώνεται μόνο από τη λογική, αλλά και από το θυμικό.
Σε αυτή τη βάση, η Τραγωδία των Τεμπών λειτουργεί ακόμη ως πολιτικός επιταχυντής. Μέλλει να δούμε αν οι ρωγμές στο πολιτικό σύστημα θα οδηγήσουν σε ουσιαστική αναδιάρθρωση.
Ίσως να είναι η πρώτη φορά που ένα μη πολιτικό γεγονός προκαλεί τόσο έντονες πολιτικές ανακατατάξεις.
Μένει να φανεί αν το πένθος και η οργή θα μετασχηματιστούν σε ώριμη πολιτική συνείδηση ή θα αναλωθούν σε πρόσκαιρες ανακατατάξεις.
Μένει επίσης να φανεί αν θα επιβεβαιωθεί το «στις εκλογές ψηφίζουμε κυβέρνηση και στις δημοσκοπήσεις αντισυστημικότητα».
Η αναλογία με την αρχαία Ελλάδα είναι παρακινδυνευμένη, ωστόσο αξίζει να θυμηθούμε τη στάση των Αθηναίων απέναντι στον Περικλή κατά τον λοιμό του 430 π.Χ., όταν ο ίδιος μετατράπηκε από ηγέτη σε αποδιοπομπαίο τράγο, ανοίγοντας τον δρόμο για δημοκόλακες τύπου Κλέωνα.
Η ιστορική ταύτιση δεν είναι απόλυτη, αλλά πολιτικά και ψυχολογικά παρουσιάζει ενδιαφέροντα κοινά στοιχεία.
Το πένθος μετασχηματίστηκε σε πολιτική απονομιμοποίηση.
Η ιστορία έχει δείξει ότι σε τέτοιες περιπτώσεις η απώλεια εμπιστοσύνης μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό ρήγμα, εάν η ηγεσία δεν αναλάβει ευθύνη.
Και να μην ξεχνάμε: η Ιστορία διατηρεί όχι τόσο τα γεγονότα όσο το νόημα που δίνουν σε αυτά οι κοινωνίες.
