Το παιδί που πάγωσε μέσα του: Πώς οι πληγές της παιδικής ηλικίας τον ακολούθησαν μέχρι τη φυλακή

«Όλοι θα πάμε στην παραλία», είπε ο πατέρας του. «Εσύ δεν θα έρθεις. Θα μείνεις σπίτι να προσέχεις το σπίτι».

Του Sigifredo Castell Britton Ph.D.

Ο Εστέμπαν θυμάται εκείνη τη στιγμή με εντυπωσιακή καθαρότητα. Τα λόγια ακούστηκαν απλά, σχεδόν συνηθισμένα, κι όμως κάτι μετακινήθηκε μέσα του. Δεν υπήρξε αντίδραση, ούτε διαμαρτυρία, ούτε ερώτηση. Σιώπησε και έμεινε απολύτως ακίνητος, σαν να είχαν παγώσει όλα μέσα του. Χρόνια αργότερα, θα περιέγραφε εκείνη τη στιγμή ως ένα είδος εσωτερικού παγώματος, μια στιγμή όπου η έκφραση δεν έμοιαζε πλέον δυνατή.

Μια άλλη μέρα, η οικογένεια ετοιμαζόταν να πάει σινεμά και ο πατέρας του επανέλαβε το ίδιο μήνυμα: εκείνος δεν θα πήγαινε. Δεν υπήρξε καμία εξήγηση και κανένα περιθώριο να απαντήσει. Ο Εστέμπαν έμεινε ξανά σιωπηλός, αφήνοντας τη στιγμή να περάσει, σαν να είχε ήδη γίνει αυτός ο μόνος τρόπος που γνώριζε να αντιδρά σε τέτοιες καταστάσεις.

Από την οπτική ενός ενήλικα, αυτές οι στιγμές μπορεί να φαίνονται μικρές. Για ένα παιδί όμως έχουν διαφορετικό βάρος, που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί την αποδοχή, την αξία και τη συναισθηματική έκφραση. Αυτό που μοιάζει με πειθαρχία ή έλεγχο μπορεί να εγκατασταθεί πολύ βαθύτερα, δημιουργώντας μια εσωτερική αίσθηση για το πώς υπάρχει κανείς μέσα στον κόσμο. Χρόνια αργότερα, γνώρισα τον Εστέμπαν μέσα σε μια φυλακή στο Μεντεγίν και, όταν του ζητήθηκε να μιλήσει για τη ζωή του, ξεκίνησε από το παγωμένο παιδί που τον διαμόρφωνε με το πέρασμα του χρόνου.

Το υποσυνείδητο μαθαίνει μέσω της γενίκευσης

Τα παιδιά δεν βιώνουν τα γεγονότα ως μεμονωμένες στιγμές. Ο νους αρχίζει να συνδέει όσα συμβαίνουν και, με τον χρόνο, να τους δίνει νόημα. Ο Εστέμπαν δεν κατάλαβε απλώς ότι δεν μπορούσε να πάει στην παραλία ή στο σινεμά. Κάτι βαθύτερο άρχισε να εγκαθίσταται μέσα του. Άρχισε να νιώθει ότι όσα βίωνε δεν είχαν χώρο, ότι η φωνή του είχε μικρή αξία και ότι ήταν ασφαλέστερο να κρατά τα πάντα μέσα του παρά να προσπαθεί να εκφραστεί.

Έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται το υποσυνείδητο με τον χρόνο. Δεν σταματά να εξετάσει κάθε στιγμή ξεχωριστά· κρατά ό,τι επαναλαμβάνεται και το μετατρέπει σε μοτίβο. Αυτό που ξεκινά σε μία κατάσταση, αργά αλλά σταθερά εμφανίζεται και σε άλλες. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, η αντίδραση δεν μοιάζει πλέον επιλογή· γίνεται κάτι που απλώς συμβαίνει.

Η έρευνα βοηθά να γίνει πιο κατανοητή αυτή η διαδικασία. Οι Teicher και Samson (2016) δείχνουν ότι το πρώιμο συναισθηματικό άγχος μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται στο συναίσθημα και στο στρες, με συνέπειες που συνεχίζονται και στην ενήλικη ζωή. Ό,τι μαθαίνεται σε εκείνες τις πρώτες στιγμές γίνεται μέρος του τρόπου με τον οποίο βιώνονται αργότερα τα συναισθήματα. Οι McLaughlin και συνεργάτες (2019) περιγράφουν επίσης πώς οι επαναλαμβανόμενες δύσκολες εμπειρίες διαμορφώνουν μοτίβα που συνεχίζονται σε διαφορετικές καταστάσεις, ακόμη κι όταν αλλάζει το πλαίσιο.

Στην περίπτωση του Εστέμπαν, το πάγωμα δεν έμεινε συνδεδεμένο μόνο με τον πατέρα του ή με εκείνες τις πρώτες στιγμές στο σπίτι. Με τον χρόνο έγινε μέρος του τρόπου με τον οποίο αντιδρούσε κάθε φορά που εμφανιζόταν κάτι συναισθηματικό, είτε ήταν απώλεια, είτε αγάπη, είτε σύνδεση. Η ίδια αντίδραση τον ακολούθησε στην ενήλικη ζωή, εμφανιζόμενη σε καταστάσεις πολύ μακριά από την παιδική του ηλικία. Με αυτόν τον τρόπο, το παγωμένο παιδί συνεχίζει να ζει μέσα στον ενήλικα, διαμορφώνοντας αθόρυβα τις αντιδράσεις του.

Όταν το συναισθηματικό πάγωμα γίνεται τρόπος ζωής

Καθώς ο Εστέμπαν συνέχιζε να μιλά, ο αντίκτυπος αυτών των πρώιμων εμπειριών γινόταν πιο εμφανής. Περιέγραψε πως στεκόταν μπροστά στη μητέρα του μετά τον θάνατό της, γνωρίζοντας την απώλεια και γνωρίζοντας τι θα έπρεπε να νιώθει, αλλά ανίκανος να κλάψει. Το συναίσθημα υπήρχε, αλλά δεν κινούνταν, σαν κάτι μέσα του να το κρατούσε κλειδωμένο.

Στη συνέχεια μοιράστηκε ακόμη μία στιγμή που είχε χαραχτεί μέσα του. Το παιδί του τον κοίταξε και του είπε: «Σ’ αγαπώ». Κατάλαβε το νόημα και ένιωσε το βάρος αυτών των λέξεων. Ήθελε να απαντήσει, όμως δεν βγήκε τίποτα, και η στιγμή πέρασε χωρίς έκφραση. Κάτι μέσα του κρατούσε το συναίσθημα εγκλωβισμένο, χωρίς να το αφήνει να γίνει λέξεις.

Η ίδια δυσκολία εμφανίστηκε και στη σχέση με τη σύζυγό του. Νοιαζόταν για εκείνη και ένιωθε κοντά της, όμως δεν μπορούσε να πει τις λέξεις που χτίζουν έναν δεσμό με τον χρόνο. Το συναίσθημα έμενε μέσα του, ανίκανο να κινηθεί προς τα έξω, επαναλαμβάνοντας το ίδιο μοτίβο. Αυτό που κάποτε τον βοήθησε να αντέξει εκείνες τις πρώτες εμπειρίες, παρέμεινε μαζί του, καθορίζοντας τον τρόπο που σχετιζόταν ως ενήλικας.

Οι Lanius και συνεργάτες (2021) εξηγούν ότι το τραύμα μπορεί να διακόψει τη σύνδεση ανάμεσα στο συναίσθημα και την έκφρασή του, αφήνοντας το άτομο να γνωρίζει τι νιώθει αλλά να αδυνατεί να το επικοινωνήσει. Αυτό το κενό επηρεάζει τις σχέσεις, την ταυτότητα και την καθημερινή ζωή. Στην περίπτωση του Εστέμπαν, έγινε μέρος του τρόπου με τον οποίο βίωνε την απώλεια, την αγάπη και τη σύνδεση.

Η διαρκής επίδραση των λέξεων

Η επαναλαμβανόμενη φράση «Εσύ δεν θα έρθεις» μετέφερε κάτι περισσότερο από μια απλή οδηγία. Περιείχε ένα αίσθημα αποκλεισμού και ελέγχου, με ελάχιστο χώρο για να αναγνωριστεί η δική του εμπειρία. Με τον χρόνο, αυτά τα λόγια εγκαταστάθηκαν μέσα του, διαμορφώνοντας το πώς αντιλαμβανόταν τη θέση του και τι πίστευε για τον εαυτό του.

Κάθε μία από αυτές τις εμπειρίες οικοδόμησε αργά μια κατάσταση συναισθηματικού παγώματος. Δεν συνέβη απότομα· πήρε μορφή σταδιακά, μέσα από την επανάληψη. Σε εκείνες τις στιγμές, κάτι σιωπηλό άρχισε να κυριαρχεί, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για έκφραση και ακόμη λιγότερο για να κινηθούν τα συναισθήματα. Αυτό που κάποτε τον βοήθησε να αντέξει εκείνες τις καταστάσεις, έμεινε μαζί του και έγινε μέρος του τρόπου που ανταποκρινόταν στη ζωή.

Με τον χρόνο, αυτό το μοτίβο εισχώρησε σε κάθε πλευρά της ζωής του. Το παιδί που έμενε σιωπηλό έγινε ο ενήλικας που δεν μπορούσε να κλάψει, που δεν μπορούσε να εκφράσει αγάπη και που δυσκολευόταν να συνδεθεί, παρότι ένιωθε βαθιά μέσα του. Το υποσυνείδητο μετέφερε εκείνες τις πρώιμες εμπειρίες στο παρόν, διαμορφώνοντας τις αντιδράσεις του χωρίς να χρειάζεται σκέψη.

Η ιδέα του παγωμένου παιδιού βοηθά να δοθεί νόημα σε όλα αυτά. Η συναισθηματική απουσία δεν αντανακλά κενότητα· αντανακλά μια εποχή όπου η έκφραση δεν έμοιαζε δυνατή. Σε εκείνες τις πρώτες στιγμές, το να κρατά κανείς τα πάντα μέσα του φαινόταν ασφαλέστερο, και αυτός ο τρόπος αντίδρασης παρέμεινε, ακόμη κι όταν ο κίνδυνος δεν υπήρχε πια.

Σε ορισμένες ζωές, αυτή η αποσύνδεση αρχίζει να επηρεάζει τη συμπεριφορά με τρόπους που δεν είναι πάντα κατανοητοί. Όταν το συναίσθημα δεν μπορεί να κινηθεί ελεύθερα, οι αποφάσεις μπορεί να χάνουν τη σύνδεσή τους με την ενσυναίσθηση και με τους άλλους. Αυτό δεν εξηγεί τα πάντα, όμως ανοίγει έναν δρόμο κατανόησης για το πώς ξεκινούν κάποια μοτίβα.

Ο Εστέμπαν δεν ξεκίνησε ως εγκληματίας. Ξεκίνησε ως ένα παιδί που έμαθε να κρατά τα πάντα μέσα του.

Για όσους αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε αυτό, το παγωμένο παιδί δεν έχει εξαφανιστεί. Είναι ακόμη εκεί, διαμορφώνει αντιδράσεις, συγκρατεί λέξεις και εμποδίζει τα συναισθήματα να κινηθούν πλήρως. Με τον χρόνο, ό,τι έχει μαθευτεί μπορεί να αρχίσει να γίνεται κατανοητό και, μέσα σε αυτή την κατανόηση, κάτι αρχίζει να αλλάζει. Η αλλαγή δεν έρχεται απότομα· ξεδιπλώνεται αργά, με τον ίδιο σχεδόν τρόπο που αρχικά διαμορφώθηκε.

Πηγή: Psychology Today

Βιβλιογραφικές αναφορές