Η πρόταση του Αλέξη Τσίπρα για την επιβολή 1% επί της καθαρής περιουσίας του πλουσιότερου 1% δεν αποτελεί πρωτοφανή ιδέα σε διεθνές επίπεδο. Φόροι καθαρής περιουσίας εφαρμόζονται σήμερα σε χώρες όπως η Νορβηγία, η Ισπανία και η Ελβετία, ενώ αρκετά άλλα κράτη έχουν στο παρελθόν δοκιμάσει αντίστοιχα μοντέλα και στη συνέχεια τα κατάργησαν ή τα περιόρισαν.
Ωστόσο, υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά: κανένα από τα βασικά ευρωπαϊκά παραδείγματα δεν ταυτίζεται με την πρόταση της ΕΛ.Α.Σ. για ένα ενιαίο 1% αποκλειστικά στο ανώτερο 1% του πλούτου. Τα διεθνή μοντέλα διαφέρουν ως προς το όριο υπαγωγής, τους συντελεστές, τις απαλλαγές, τον τρόπο αποτίμησης των περιουσιακών στοιχείων και την αντιμετώπιση των χρεών.
Νορβηγία: ο φόρος περιουσίας μετρά πάνω από έναν αιώνα
Η Νορβηγία αποτελεί ένα από τα μακροβιότερα παραδείγματα. Ο φόρος καθαρής περιουσίας εφαρμόζεται από το 1892 και επιβάλλεται σε φυσικά πρόσωπα επί της καθαρής αξίας των περιουσιακών τους στοιχείων, αφού αφαιρεθούν οι υποχρεώσεις.
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία για το 2026, ο βασικός συντελεστής ανέρχεται στο 1% πάνω από συγκεκριμένο όριο περιουσίας, ενώ για τις πολύ υψηλές περιουσίες ο συνολικός συντελεστής μπορεί να φτάσει περίπου στο 1,1%. Τα έσοδα κατανέμονται μεταξύ κεντρικής και τοπικής αυτοδιοίκησης.
Το νορβηγικό παράδειγμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική συζήτηση, ακριβώς επειδή δείχνει ότι ένας φόρος καθαρής περιουσίας μπορεί να λειτουργήσει επί μακρόν. Δεν σημαίνει όμως ότι μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιος από μια χώρα στην άλλη, καθώς η φορολογική βάση, οι αποτιμήσεις και το σύνολο του φορολογικού συστήματος είναι διαφορετικά.
Ισπανία: προοδευτικός φόρος και μεγάλες περιφερειακές διαφορές
Η Ισπανία εφαρμόζει επίσης φόρο καθαρής περιουσίας, με το σύστημα να παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις αυτόνομες κοινότητες.
Οι συντελεστές είναι προοδευτικοί και μπορούν να φτάσουν έως και 3,5% σε ορισμένες περιπτώσεις, ενώ υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις και απαλλαγές ανά περιοχή. Σε ορισμένες αυτόνομες κοινότητες, μάλιστα, εφαρμόζονται πολύ μεγάλες φορολογικές ελαφρύνσεις ή πλήρης απαλλαγή.
Η ισπανική εμπειρία έχει χρησιμοποιηθεί τα τελευταία χρόνια και στη διεθνή συζήτηση για τη φορολόγηση των πολύ μεγάλων περιουσιών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα ισπανικό μοντέλο μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο στην Ελλάδα.
Ελβετία: φόρος περιουσίας σε καντονιακό επίπεδο
Η Ελβετία είναι ακόμη ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, αλλά με διαφορετική αρχιτεκτονική. Ο φόρος περιουσίας επιβάλλεται κυρίως σε καντονιακό και δημοτικό επίπεδο, με αποτέλεσμα οι κανόνες και οι συντελεστές να διαφέρουν σημαντικά από περιοχή σε περιοχή.
Η ελβετική εμπειρία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή ο φόρος περιουσίας αποτελεί διαχρονικά μέρος του φορολογικού συστήματος, χωρίς να υπάρχει ένα ενιαίο εθνικό μοντέλο αντίστοιχο με αυτό που συζητείται στην Ελλάδα.
Δεν είναι όμως όλες οι εμπειρίες θετικές
Η άλλη πλευρά της διεθνούς εμπειρίας είναι εξίσου σημαντική.
Αρκετές ευρωπαϊκές χώρες που είχαν θεσπίσει φόρους καθαρής περιουσίας τους κατήργησαν. Μεταξύ αυτών βρίσκονται η Γερμανία, η Σουηδία, η Δανία και η Φινλανδία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι κυβερνήσεις επικαλέστηκαν προβλήματα στην εφαρμογή, υψηλό διοικητικό κόστος, περιορισμένα έσοδα και κινδύνους φοροαποφυγής ή μεταφοράς κεφαλαίων.
Αυτό είναι και ένα από τα βασικά ερωτήματα που τίθενται γύρω από οποιοδήποτε ελληνικό μοντέλο φορολόγησης της περιουσίας: πόσο εύκολο είναι να εντοπιστεί και να αποτιμηθεί ο πραγματικός πλούτος;
Το μεγάλο πρόβλημα: Πώς φορολογείται κάτι που δεν είναι εισόδημα;
Ένας φόρος περιουσίας δεν φορολογεί τα χρήματα που κερδίζει κάποιος μέσα σε ένα έτος, αλλά την αξία των περιουσιακών στοιχείων που διαθέτει.
Επομένως, προκύπτουν δύσκολα τεχνικά ζητήματα: Πόσο αξίζει μια μη εισηγμένη εταιρεία; Πώς αποτιμάται ένα ακίνητο; Τι γίνεται με μετοχές που δεν έχουν πωληθεί; Πώς αντιμετωπίζονται trusts και εταιρείες σε άλλες χώρες; Πώς αφαιρούνται τα χρέη; Και τι συμβαίνει όταν ο φορολογούμενος δεν διαθέτει αρκετή ρευστότητα για να πληρώσει τον ετήσιο φόρο;
Ακριβώς γι’ αυτό ο σχεδιασμός της ελληνικής πρότασης προβλέπει περιουσιολόγιο, μητρώο πραγματικών δικαιούχων, κανόνες αποτίμησης και μηχανισμούς κατά της φοροαποφυγής.
Από το 1% του πλούτου στο διεθνές «2% των δισεκατομμυριούχων»
Η συζήτηση πλέον δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Σε διεθνές επίπεδο έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια η πρόταση για έναν ελάχιστο φόρο 2% επί της περιουσίας των δισεκατομμυριούχων.
Ο οικονομολόγος Γκαμπριέλ Ζουκμάν και το EU Tax Observatory έχουν προτείνει ένα διεθνώς συντονισμένο σύστημα ελάχιστης φορολόγησης των υπερπλούσιων. Η πρόταση προβλέπει ότι όσοι διαθέτουν περιουσία άνω του 1 δισ. δολαρίων θα καταβάλλουν τουλάχιστον φόρο ισοδύναμο με 2% της περιουσίας τους ετησίως. Η σχετική μελέτη εκτιμά ότι ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε να αποφέρει 200-250 δισ. δολάρια ετησίως από περίπου 3.000 φορολογούμενους παγκοσμίως.
Η πρόταση έχει ήδη μπει στην ατζέντα διεθνών συζητήσεων, με χώρες όπως η Βραζιλία και η Νότια Αφρική να έχουν στηρίξει την ιδέα, ενώ στη Γαλλία έχει γίνει πολιτική συζήτηση για φόρο 2% στις πολύ μεγάλες περιουσίες.
Το ελληνικό «στοίχημα»
Έτσι, η ελληνική πρόταση κινείται μέσα σε μια ευρύτερη διεθνή τάση: να μετατοπιστεί ένα μέρος της φορολογικής επιβάρυνσης από το εισόδημα προς τη συσσωρευμένη περιουσία των πολύ πλουσίων.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο εάν ένας τέτοιος φόρος μπορεί να νομοθετηθεί. Είναι εάν μπορεί να εφαρμοστεί αποτελεσματικά: να καταγραφεί ο πραγματικός πλούτος, να αποτιμηθούν σωστά τα περιουσιακά στοιχεία, να περιοριστεί η φοροαποφυγή και να αποφευχθεί η μεταφορά κεφαλαίων εκτός Ελλάδας.
Με άλλα λόγια, το «1% στο 1%» μπορεί να ακούγεται απλό ως σύνθημα, αλλά η εφαρμογή του είναι ένα εξαιρετικά σύνθετο φορολογικό εγχείρημα. Και η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι υπάρχουν τόσο παραδείγματα μακροχρόνιας εφαρμογής όσο και χώρες που τελικά εγκατέλειψαν το μοντέλο.
