Αφιέρωμα: Η Τελευταία επιστολή Γεώργιου Παντόπουλου (4-3-1948) πριν την εκτέλεση στο “Σωτηρία” – Τα έκτακτα Στρατοδικεία του Εμφυλίου Πολέμου
Η Τελευταία επιστολή Γεώργιου Παντόπουλου (4-3-1948)
Στην αδελφούλα μου Λαμπρινή 4-3-48
Αγαπημένι μου Λαμπρινή για χαρά.
Αβριο το πρωί πεθένο και πεθένο σαν λαικός αγονιστής της εθνικής αντίστασης.
Να μην σε λιγίση ο θανατός μου
Τραγουδάμε και χορεβομε μέχρι τον τάφο.
Λαμπρινή θα πάρης τον Κωστάκη και θα πάτε στη φυλακή.
Θα ζιτίσετε κάπιον κατάδικο λέγετε Χάρις. Να ζιτίσετε τα πράγματά μου όλα.
Εκίνος θα σας τα δόση όλα.
Λαμπρινή το κεφάλι πάντα ψηλά η αγωνιστές ξέρουν να ζουν μα ξέρουν και να πεθένουν.
Δόσε
τους τελεφτέους μου χερετισμούς στον θανάση κιρία του γιόργι Κρισταλία
Μαρία Κώστα μιτέρα θία Κατίνα και όλους τους δικούς μας.
Σε φιλό για πάντα.
Ο αδελφός σου Γεώργιος Παντόπουλος
Μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα(αρχείο Ν. Μιχιώτη)
Ο Όμιλος Μνήμης Εκτελεσμένων Αγωνιστών 1941 – 1952 “Ο Αττικός Τύμβος” καλεί την Κυριακή 17 του Μάη στις 11.00 το πρωί στην τελετή τιμής και μνήμης των εκτελεσμένων της Εθνικής Αντίστασης στο Μνημείο εντός του χώρου του Νοσοκομείου “Σωτηρία” (Μεσογείων 152, Κτίριο Ζ-300 Γυναικών – Ογκολογικό) :
“Την Κυριακή 17 του Μάη ώρα 11.00 το πρωί θα είμαστε όλοι εκεί να ξαναβάλουμε γαρίφαλα σε όλα τα ονόματα. Κόκκινα σαν το αίμα που έτρεξε πάνω στο κοκκινόχωμα στο Γουδί όλα τα πρωινά που γίνονταν οι εκτελέσεις και τις άκουγαν και μερικοί ασθενείς έβλεπαν από τα παράθυρα των θαλάμων τους. Οι άρρωστοι λαχταρούσαν να βρουν την υγεία τους και καταριόνταν την φυματίωση και τα νιάτα στήνονταν στο απόσπασμα από τους κατακτητές και τους λακέδες τους που ήταν Έλληνες και θρηνούσαν για το χαμό ενός Γερμανού σε καιρό πολέμου. ”
Ο πόλεμος της μνήμης είναι ο πόλεμος που πρέπει να κερδίσουμε με κάθε τρόπο.
Κυρίες και κύριοι καλημέρα σας.
Θέλω να σας ευχαριστήσω που είσαστε εδώ σήμερα και κυρίως να ευχαριστήσω
τον όμιλο μνήμης Αττικός Τύμβος και την κ. Παπαναστασίου που μου έκανε
αυτή την τιμή. Τιμή αλλά συγχρόνως και τεράστια ευθύνη.
Τα λόγια δείχνουν τόσο φτωχά σε τέτοιους χώρους. Αναμφίβολα το χρέος δεν
εξοφλείται με λόγια όπως θα λεγε και ο Περικλής αλλά με έργα αντάξια
της θυσίας τους. Αυτά τα παιδιά όλων των ηλικίων και τα λέω παιδιά γιατί
είχαν καθαρές ψυχές δεν είχαν φανταστεί ότι θα γίνονταν ήρωες. Έδωσαν
το παρόν τότε στο προσκλητήριο της συνείδησής τους. Δε λειτούργησαν με
σκοπούς ούτε απέβλεπαν σε κάτι. Γι αυτό έμειναν στο πάνθεο των ηρώων
ακόμα κι αν δεν ξέρουμε όλα τα ονόματά τους. Ξέρουμε όμως τη θυσία τους,
τον ηρωισμό τους.
Ανήκω σε μια γενιά που δεν έζησε την Κατοχή, την Αντίσταση, το Εμφύλιο.
Που δεν έζησε τα μεγάλα ΟΧΙ στο Χιτλερικό Μινώταυρο που κατασπάραζε την
Ευρώπη. Ανήκω δυστυχώς στη γενιά του ΝΑΙ σε όλα. Κάποιος με ρώτησε
κάποτε γιατί αυτούς τους ανθρώπους, γιατί το κόλλημα σου μ’ αυτή τη
δεκαετία. Του είπα γιατί αυτοί οι άνθρωποι είχαν όνειρα, πάλευαν για το
αδύνατο, είχαν ψυχή βαθιά, μάτια καθαρά, εννοούσαν ότι έλεγαν, δάκρυζαν,
πόναγαν, έκλαιγαν. Αψηφούσαν το κρύο, τις σφαίρες, τη ζωή τους που
παιζόταν κορώνα γράμματα, τα χαμένα νιάτα τους πάνω στα βουνά και τις
πόλεις. Σήμερα τους βλέπεις παρόντες σε όλα τα προσκλητήρια με μια
ακατανόητη για σένα δύναμη ψυχής και μια περηφάνεια στα μάτια τους. Γι
αυτό αγαπάω αυτή τη γενιά.
Δε ζητάνε τίποτα παρά να τους ακούσεις, να σου πουν την ιστορία τους, να
νιώσεις το δάκρυ τους, να σφίξεις το χέρι τους, να σου δώσουν με χαρά
το καινούργιο βιβλίο που έγραψαν με μια αφιέρωση. Πολλοί απ αυτούς να σ
ευχαριστήσουν που τους ακούς και τους θυμάσαι. Που δεν αρκείσαι σε μια
επίσκεψη για μια τυπική γνωριμία και συνέντευξη αλλά δένεις σχέσεις ζωής
μαζί τους. Γιατί αυτούς τους ανθρώπους… Ίσως γιατί κι εγώ δε γνώρισα
παππού.
Φωτογραφία: Αφροδιτη Παπαναστασίου 
Μεγάλωσα όμως μ’αυτές τις ιστορίες. Θυμάμαι μια ιστορία που είχα
ακούσει όταν έπεσε το μέτωπο και ήρθαν οι πρώτοι τραυματίες η Σοφία
Βέμπο πήγε σ ένα νοσοκομείο μαζί με μια ομάδα καλλιτεχνών να
ψυχαγωγήσουν τους τραυματίες.
Σ ένα θάλαμο ήταν ένας νεαρός
ανθυπολοχαγός που είχε χάσει και τα δύο του μάτια. Έκλαιγε και εκείνη
τον πλησίασε να του πει δυο λόγια παρηγοριάς. Κλαίω της είπε όχι για τα
μάτια που έχασα αλλά γιατί δεν έχω ακόμα δυο μάτια να δώσω για την
πατρίδα. Ίσως αυτή είναι και η απάντηση.
Αυτοί οι άνθρωποι είχαν μια μαγκιά που λίγοι άνθρωποι έχουν. Οι τωρινοί
έχουν τη μαγιά αλλά όχι τη μαγκιά. Ένα μικρό κ κατέστρεψε μια ολόκληρη
γενιά. Τότε οι άνθρωποι διώκονταν για ιδέες και ιδανικά. Αυτό ήταν το
έγκλημά τους. Οι διώκτες είχαν τη νομοθεσία με το μέρος τους.
Μετά το
περίφημο Ιδιώνυμο που νομιμοποιούσε τις μαζικές εκτελέσεις και τους
εκτοπισμούς ξεκίνησε η μεγάλη δίωξη της ιδεολογίας. Ο κίνδυνος της
ιδεολογίας έπρεπε να εξοντωθεί νόμιμα. Έτσι το νομοθετικό οπλοστάσιο
εμπλουτίστηκε επί Μεταξά με νόμους που θα δέσποζαν στην μετεμφυλιακή
Ελλάδα.
Το Γ Ψήφισμα της Δ Αναθεωρητικής Βουλής τιμωρούσε με την ποινή
του θανάτου κάθε ενέργεια που επιδίωκε τη διάδοση ιδεών. Αυτά τα
νομοθετήματα προέβλεπαν και την ίδρυση έκτακτων στρατοδικείων. Φυσικά οι
αποφάσεις των δικαστηρίων δεν επιδέχονταν έφεση και ήταν άμεσα
εφαρμόσιμες.
Οι πρώτες δίκες σύμφωνα με το νέο ψήφισμα άρχισαν αρχές Ιουλίου του
1946. Πλέον ένας στους τέσσερις που καταδικαζόταν οδηγούνταν στο θάνατο.
Χωρίς καμία αναστολή οδηγούνταν στο απόσπασμα χιλιάδες μαχητές της
ελευθερίας, αγωνιστές, πληρώνοντας έτσι το τίμημα για τις ιδέες και τα
οράματά τους. Την ίδια στιγμή που οι κυβερνήσεις της εποχής έδειχναν
τεράστια απροθυμία να στήσουν στον ίδιο τοίχο δωσιλόγους και φονιάδες.
Τη δεκαετία του 50 βγαίνει ξανά απ το συρτάρι ο Α.Ν 375/36 περί
κατασκοπείας δίνοντας το πράσινο φως σε μια σειρά από δικαστήρια
σκοπιμότητας. Σ αυτό το νόμο βασίστηκαν για τις κατηγορίες και τις
εκτέλεσεις πολλών αγωνιστών μεταξύ των οποίων του Ν. Μπελογιάννη και των
4 συντρόφων του αλλά σ αυτόν βασίστηκε και η καταδίκη σε θάνατο του
Μ.Γλέζου και του Χ. Φλωράκη το 59-60. Απ το 1947-1952 κατασκευάστηκαν
και πραγματοποιήθηκαν μια σειρά από δίκες όπου ανακριτές και βασανιστές
ήταν τα ίδια πρόσωπα.
Η πολιτική ζωή ποινικοποιήθηκε, η Αριστερά
αποκλείστηκε. Ο συνασπισμός έξι πολιτικών σχηματισμών και ομάδων
σοσιαλιστικής και αριστερής ιδεολογίας δημιούργησε την ΕΔΑ η οποία στις
αρχές της δεκαετίας του ’60 αποτελούσε ένα πραγματικά μαζικό κόμμα,
αριθμώντας στα τέλη του 1965 περίπου 92.000 μέλη.
Η ΕΔΑ ουσιαστικά
νομιμοποιεί τους αριστερούς που βρίσκονται στο εσωτερικό της χώρας, και
επιπλέον νομιμοποιεί τις καινούργιες αριστερές μάζες– κυρίως από το χώρο
της νεολαίας – που πολιτικοποιούνται στις κοινωνικές αντιθέσεις και τα
κινήματα της δεκαετίας του ’60. Το 1951 όταν αρχίζει η πολιτική
δραστηριότητα της ΕΔΑ υπάρχουν τoυλάχιστον 14.000 πολιτικοί κρατούμενοι
και τουλάχιστον 2000 καταδικασμένοι σε θάνατο. Απ το 1946- 1950 πέρασαν
από έκτακτα στρατοδικεία 49.000 άνθρωποι και εκτελέστηκαν πάνω από 3000.
Λένε γιατί στην Ελλάδα δε γιορτάζουμε τη λήξη του πολέμου και
γιορτάζουμε μόνο την έναρξη. Η έναρξη ήταν δαφνοστεφανωμένη. Η λήξη ήταν
η αρχή της τραγωδίας. Όταν όλες οι χώρες μάζευαν τα κομμάτια τους εμείς
τότε αρχίζαμε το πιο ανελέητο κομμάτι του πολέμου.
Οι φυλακές της χώρας
ασφυκτιούν από πολιτικούς κρατούμενους ενώ το 1947 ανοίγει η Γυάρος, η
Μακρόνησος, η Χίος, το Τρίκερι. Μεγάλο ποσοστό απ τους ανθρώπους της
εποχής ήταν κατά έκφραση της εποχής “τυλιγμένοι σε μια κόλλα χαρτί”.
Τα
διάφορα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων τους ακολουθούσαν σε κάθε
κίνηση της ζωής τους και όχι μόνο εκείνους αλλά και τις οικογένειές
τους. Ακόμα και η υποψία ήταν αρκετή. Φυλακές, ξερονήσια, βασανιστήρια,
μαζικές έρευνες σε “ύποπτα” σπίτια ήταν καθημερινή πρακτική.
Η ταπείνωση
των ηρώων ήταν να υπογράψουν την περίφημη δήλωση και αρκετοί το έκαναν
χωρίς αυτό να μειώνει τη θυσία ή την προσφορά τους. Η ανθρώπινη αντοχή
κάποιες φορές λυγίζει γι αυτό δεν έχουμε το δικαίωμα να κατακρίνουμε
ανθρώπους που υπέγραψαν.
Θα σταθούμε όμως με δέος περηφάνεια και συγκίνηση σε τόπους σαν αυτόν
εδώ. Τα δέντρα με τις σφαίρες καρφωμένες, τα ονόματα στις μαρμάρινες
πλάκες, ο φορτισμένος συναισθηματικά χώρος και οι σκιές των ανθρώπων που
εκτελέστηκαν εδώ, των ανθρώπων που εκτελέστηκαν στον τοίχο της
Καισαριανής, στη μάντρα της Κοκκινιάς, στο Χαιδάρι άνθρωποι που ίσως δεν
έχουμε καν δει όλα τα ονόματά τους έχουν γίνει σύμβολα ηρωισμού για τη
θυσία τους. Πήγαιναν στο απόσπασμα με ψηλά το κεφάλι, πιστοί στις ιδέες
και στα ιδανικά τους.
Τα σημειώματα που έριχναν έδιναν κουράγιο σ’
αυτούς που έμεναν πίσω αφού μαζί πέθαιναν και οι άνθρωποί τους. Οι
άνθρωποι αυτοί στάθηκαν όρθιοι μπροστά στους φονιάδες τους. Δε με
νοιάζει ποιος κράταγε το όπλο. Δε με νοιάζει αν ήταν Γερμανός ή Έλληνας.
Για μένα ήταν φονιάς. Ο Ζέμπελ του Διστόμου, ο Λε Σουίρ των Καλαβρύτων,
ο Σούμπερτ του Χορτιάτη και της Κρήτης δεν έχουν να ζηλέψουν σε τίποτα
τους εδώ εκτελεστές.
Ανέκαθεν είχα την απορία πως μπορείς να κρατήσεις
ένα όπλο και με σταθερό χέρι να πυροβολήσεις τον άλλο κοιτώντας τον στα
μάτια. Κάποιοι επικαλέστηκαν ότι ήταν σε εντεταλμένη υπηρεσία.
Υπηρεσία…εκτελούσαν την υπηρεσία τους και γύριζαν στο σπίτι τους να
αγκαλιάσουν τη γυναίκα τους και τα παιδιά τους “κουρασμένοι” απ τη
δουλειά.
Μετά την εκτέλεση φόρτωναν τους νεκρούς στα φορτηγά του δήμου
και τους οδηγούσαν στο Γ. Νεκροταφείο βάζοντάς τους σε λάκους με
αριθμούς πολλές φορές χωρίς καν ονόματα.
Υπάρχουν κάποιοι τόποι που κουβαλούν μέσα τους μεγάλο απόθεμα μνήμης,
μεγάλες θυσίες, μεγάλο πόνο. Όταν το αδιανόητο προσβάλει την τιμή και
την αξιοπρέπειά σου, την πατρίδα και τη σημαία σου ναι τη σημαία σου που
αν σήμερα την τιμήσεις κινδυνεύεις να περάσεις για εθνικιστής αφού
βλέπεις πως την καπηλεύονται διάφορα κοινωνικά μορφώματα, γι αυτή τη
σημαία και γι αυτή την πατρίδα είσαι έτοιμος να μπεις μπροστά και να
παλέψεις.
Ξέρεις ότι το κόστος μπορεί να είναι η ίδια σου η ζωή όμως πας
μπροστά. Μπορεί να χάσεις τη ζωή σου αλλά δε θα την έχεις ξεπουλήσει.
Μια ολόκληρη γενιά που πρόσφερε. Σκιές που μας ακολουθούν, ονόματα
μισοσβησμένα, άνθρωποι που έζησαν εκείνα τα πέτρινα χρόνια είναι η
ζωντανή ιστορία, το ζωντανό παράδειγμα για μας και τους επόμενους.
Το χρέος μας εμάς είναι να ανάβουμε ένα κερί γι αυτούς τους ανθρώπους
που έφυγαν τότε και ένα γι αυτούς που ζουν για να είναι πάντα καλά. Το
κεφάλαιο Εθνική Αντίσταση καίει ακόμα γι αυτό και στα σχολεία και τα
πανεπιστήμια δεν αγγίζεται εύκολα.
Τα βιβλία της Νεοελληνικής
λογοτεχνίας θα ήμασταν άδικοι αν λέγαμε ότι δεν έχουν ποίηση και
λογοτεχνία της Αντίστασης ωστόσο μιλάμε για λίγες σελίδες στη Λογοτεχνία
του Γυμνασίου κι αυτό στη διακριτική ευχέρεια του καθηγητή αν θα τα
διδάξει ή όχι. Στο λύκειο που τα παιδιά είναι ωριμότερα τα πράγματα
είναι χειρότερα.
Οι σελίδες για την Κατοχή και την Αντίσταση είναι
λιγότερες και απ τα έργα των λογοτεχνών επιλέγονται τα πιο ουδέτερα, τα
πιο αχρωμάτιστα, τα πιο αποφορτισμένα με αποτέλεσμα οι αναφορές στον
αγώνα του ελληνικού λαού να είναι γενικόλογες, έμμεσες και συχνά
συμβολικές ενώ αντίθετα θα μπορούσαν να είχαν επιλεγεί σελίδες που θα
μιλούσαν πιο άμεσα στην ψυχή των σημερινών εφήβων που αγνοούν πολλές και
σημαντικές πτυχές από την ιστορία της εποχής εκείνης… Όσον αφορά το
μάθημα της Ιστορίας στην Γ Γυμνασίου υπάρχουν λίγες σελίδες στο τέλος
του βιβλίου για το Β.ΠΠ που αναρωτιέται κανείς αν οι διδάσκοντες
προλαβαίνουν να «φτάσουν» σ’ αυτό μέχρι το τέλος του χρόνου. Το βιβλίο
της Γ Λυκείο έχει ένα μικρό κεφάλαιο Κατοχή Εθνική Αντίσταση Εμφύλιο.
Eδώ πρέπει να επισημάνουμε ότι ο τρόπος διδασκαλίας της ιστορίας σε
κάθε ιστορική περίοδο και οι αλλαγές των σχολικών βιβλίων έχει απόλυτα
να κάνει με τις πολιτικές των εκάστοτε κυβερνήσεων και την πολιτική
γραμμή που θέλουν να ακολουθήσουν.
Στο μοναδικό πανεπιστήμιο που έγινε επίσημο μάθημα Εθνικής Αντίστασης
ξεχωριστό και όχι μέσα στα πλαίσια ενός γενικότερου μαθήματος Νεώτερης
Ιστορίας ήταν το τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου
Αθηνών τo 2009.
Έπρεπε στην Ελλάδα να έρθει ένας Γερμανός καθηγητής
Ιστορίας, ο Γερμανοέλληνας όπως τον αποκάλεσε ο Βάρναλης, πλέον πιο
Έλληνας απ τους Έλληνες όπως συνηθίζω να του λέω, ο Χάγκεν Φλάισερ τον
οποίο είχα την τιμή και την τύχη να έχω καθηγητή για να διδάξει την
Εθνική Αντίσταση όπως της άξιζε.
Ήταν ο πρώτος που τόλμησε να διδάξει σε
ελληνικό πανεπιστήμιο το θέμα ταμπού Κατοχή, Εθνική Αντίσταση,
Εμφύλιος. Είναι εκείνος που έβαλε στο τρυπάκι των πολέμων της μνήμης μια
ολόκληρη φουρνιά φοιτητών. Κι αυτό θα πρέπει να είναι μόνο η αρχή.
Ο πόλεμος της μνήμης είναι ο πόλεμος που πρέπει να κερδίσουμε με κάθε
τρόπο. Αν τον χάσουμε θα έχουμε υποστεί τη μεγαλύτερη ήττα της ζωής
μας.
Σας ευχαριστώ
Κατερίνα Μπαλκούρα
δημοσιογράφος, πτυχιούχος Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής
Εισαγωγικό σημείωμα της προέδρου του «Αττικού Τύμβου» κ. Ξανθίππης Παπαναστασίου – Πατμανίδου στην τελετή τιμής και μνήμης στο μνημείο την 1 Ιουνίου 2014
Σας ευχαριστούμε για την παρουσία σας εδώ με τα εκατοντάδες ονόματα των εκτελεσμένων αγωνιστών συγγενών και φίλων των περισσότερων από εμάς χαραγμένα στο ατσάλι και την οξειδωμένη λαμαρίνα, πιστοί στο προσκλητήριο τιμής και μνήμης.
H τελετή γίνεται με γνώμονα την ηθική της μετάδοσης της μνήμης, όπως αναφέρει ο Jacques hassoun. H ηθική αυτή εγγράφεται στη βαθύτερη πτυχή της ύπαρξή μας και της υποκειμενικότητας μας και απαιτεί από τον καθένα να προσφέρει στις επόμενες γενιές εκείνο που θα τους επιτρέψει να δεσμευτούν απέναντι στην ιστορία τους, δηλαδή απέναντι στον τρόπο με τον οποίο η ιστορία επινοεί τη ζωή τους, το θάνατό τους.
Απλοί άνθρωποι με μεγάλη ψυχή και θάρρος ήταν όλοι τους που δώσανε το πολυτιμότερο αγαθό τους, τη ζωή τους για να υπερασπιστούνε την τιμή τους και την ακεραιότητα της πατρίδας τους.
Σας διαβάζω μία ακόμη από τις εκατοντάδες τελευταίες επιστολές που μας άφησαν για θύμηση και συμβουλές οι άνθρωποι λίγο πριν βρεθούν για πάντα στην άλλη όχθη και πώς να αντιμετωπίσουμε την απώλειά τους.
Μας ενθαρρύνουν να δούμε τον χαμό τους σαν πράξη τιμητική, σαν επιβράβευση του αγώνα τους. Δεν ζητάνε εκδίκηση, ζητάνε όμως το αγωνιστικό τους φρόνημα να το μάθουμε και να το ακολουθήσουν παιδιά, ανίψια, συγγενείς για να μην υποκύπτουν σε υποσχέσεις σκοτεινές που μπορεί να υπονομεύουν τον λαό της πατρίδας τους.
Κι εμείς που δεν ξεχάσαμε την αυτοθυσία τους και πιστοί στην ηθική της μετάδοσης της μνήμης τους προσφέρουμε κάθε χρόνο λίγα λουλούδια του Μάη και ενός λεπτού σιγή για εσωτερική αναζήτηση και σύνδεση με το σκηνικό της βίαιης αναχώρησής τους.
Την Κυριακή 9 Φεβρουαρίου, στις σελίδες Ιστορίας της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας υπήρχε ένα αφιέρωμα στα έκτακτα Στρατοδικεία του Εμφυλίου, συμμετείχε η Φωτεινή Γεωργαντά και δημοσιεύτηκε η τελευταία επιστολή του Μήτσου Γεωργαντά, που γράφτηκε λίγο πριν οδηγηθεί στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Τα έκτακτα Στρατοδικεία του Εμφυλίου Πολέμου
Του ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ *
Η αδιαμφισβήτητη ένταξη της Ελλάδας -με τις ευλογίες της Σοβιετικής Ενωσης- στο δυτικό στρατόπεδο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου προϋπόθετε την πλήρη συντριβή του μεγάλου λαϊκού αντιστασιακού κινήματος που είχε δημιουργηθεί την περίοδο της τριπλής
γερμανο-ιταλο-βουλγαρικής κατοχής
———————-
Τα 25 Έκτακτα Στρατοδικεία και τα 6 Μεραρχιακά συστάθηκαν με βασιλικό διάταγμα στις 9 Σεπτεμβρίου του 1946 βάσει του Γ’ Ψηφίσματος της Δ’ Αναθεωρητικής Βουλής «Περί εκτάκτων μέτρων αφορώντων στην δημόσιαν τάξιν και ασφάλειαν». Το Ψήφισμα αυτό στρεφόταν ευθέως κατά της Αριστεράς και ειδικότερα κατά των συμμετεχόντων στις οργανώσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος και επιχειρούσε με νομικά μέσα να εξαλείψει κάθε μορφής αντιπαράθεση με το κράτος που προέκυψε μετά την ένοπλη βρετανική επέμβαση το Δεκέμβριο του ’44.
Η αδιαμφισβήτητη ένταξη της Ελλάδας –με τις ευλογίες της Σοβιετικής Ένωσης- στο δυτικό στρατόπεδο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου προϋπόθετε την πλήρη συντριβή του μεγάλου λαϊκού αντιστασιακού κινήματος που είχε δημιουργηθεί την περίοδο της τριπλής γερμανο-ιταλο-βουλγαρικής Κατοχής.
Το Γ’ Ψήφισμα ήρθε να συμπληρώσει o νόμος 509/47 «περί μέτρων ασφαλείας του κράτους, του πολιτεύματος, του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών» και ο νόμος 511/47 για δημιουργία στρατοπέδων συγκέντρωσης (αναφέρονται ως «στρατόπεδα πειθαρχημένης διαβίωσης»).
Η Λευκή Τρομοκρατία
Η πρώτη πράξη της προσπάθειας περιθωριοποίησης του λαϊκού κινήματος συνέβη το Δεκέμβρη του ΄44. Η νίκη των Βρετανών και των Ελλήνων συνεργατών τους θα επισφραγιστεί με τη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος του ’45) και τις υπογραφές της κυβέρνησης Πλαστήρα και του ΕΑΜ, που βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Κ.Κ.Ε. Στη συμφωνία αυτή δεν συμπεριελήφθη η ρήτρα της πλήρους αμνηστίας για όσα είχαν συμβεί έως εκείνη την εποχή. Αυτή η παράλειψη –και η αδιαφορία από την πλευρά της αριστερής ηγεσίας για τη μοίρα των αγωνιστών- θα επιτρέψει τους νικητές να εξαπολύσουν εκστρατεία αντεκδικήσεων και τρομοκρατίας εις βάρος όσων συμμετείχαν στην εαμική Αντίσταση.
Οι πλέον σκληροί εκφραστές της Λευκής Τρομοκρατίας, όπως ονομάστηκε η πολιτική των μεταδεκεμβριανών κυβερνήσεων, θα είναι οι παλιοί δωσίλογοι συνεργάτες των κατακτητών, οι οποίοι θα ενσωματωθούν στις δομές του νέου κράτους με πρόσχημα την «καταπολέμηση του κομμουνισμού.»
Η πολιτική αυτή θα οδηγήσει και πάλι στο Βουνό χιλιάδες αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Οι συνθήκες που θα δημιουργήσει η τρομοκρατία, η ξενοκρατία και η υποταγή των διεφθαρμένων κυρίαρχων ελίτ στους βρετανικούς σχεδιασμούς, θα υπονομεύσουν τις προσπάθειες συμφιλίωσης. Αντίθετα, θα ευνοήσουν την πολιτική της σύγκρουσης του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ Νίκου Ζαχαριάδη, ο οποίος ήταν και ο εκφραστής των σοβιετικών συμφερόντων στον ελλαδικό χώρο.
Ο Λαός θα βρεθεί παγιδευμένος μεταξύ ενός σκληρού κράτους-προτεκτοράτου και ενός γραφειοκρατικού μηχανισμού που ήλεγχε ένα εξαρτημένο Κόμμα. Έτσι θα ξεκινήσει ο Εμφύλιος Πόλεμος, θα συγκροτηθεί ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας και τον Δεκέμβριο του ’47 θα δημιουργηθεί η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση, με πρωθυπουργό τον Μάρκο Βαφειάδη.
Τα στρατοδικεία θερίζουν
Εργαλείο νομιμοποίησης της ανελέητης κρατικής καταστολής υπήρξαν τα Έκτακτα Στρατοδικεία. Υπολογίζεται ότι τον πρώτο χρόνο λειτουργίας τους (1946) καταδικάστηκαν σε θάνατο 116 πολίτες, το 1947 καταδικάστηκαν σε θάνατο 688 ενώ μόνο το πρώτο εξάμηνο του 1948 οι καταδικασμένοι ήταν 1547. Καταδικαστικές αποφάσεις έβγαζαν επίσης και τα κακουργιοδικεία, τα οποία εκδίκαζαν υπαρκτά ή ανύπαρκτα «εγκλήματα» που έγιναν την περίοδο της κατοχής και των Δεκεμβριανών.
Την ίδια χρονική περίοδο που καλύπτουν τα παραπάνω στοιχεία, τα κακουργιοδικεία εξέδωσαν 310 θανατικές καταδίκες. Κατά το χρονικό διάστημα 1946-1951 εκδόθηκαν 4.851 θανατικές καταδίκες, ενώ 198 καταδικάστηκα σε ισόβια κάθειρξη και 916 σε ποινές άνω των 10 ετών.
(*) Διδάκτωρ σύγχρονης Ιστορίας, μαθηματικός.
Βασικές πηγές είναι η διδακτορική διατριβή της ιστορικού Βασιλικής Λάζου για την απονομή της δικαιοσύνης στην πόλη της Λαμίας την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου και η δημοσιευμένη μελέτη του Νίκου Μιχιώτη με τίτλο «Τα Εκτακτα Στρατοδικεία της περιόδου 1946-1960. Εν ονόματι του βασιλέως».
Μπροστά σ’ αυτόν τον τοίχο γίνονταν οι εκτελέσεις στο Λαζαρέτο της Κέρκυρας
«Αυτή τη στιγμή φεύγω για εκτέλεση…»
Ωρα 3 τα μεσάνυχτα. Στη Β’ αχτίνα οι φύλακες απόψε έχουν πολλή «δουλειά». Ανοίγουν πρώτα το κελί του Μήτσου Γεωργαντά του Αχιλλέα. Ενα τριαντάχρονο παλικάρι από το Σχηματάρι Θηβών. Τελειόφοιτος Γυμνασίου, γραμματέας της αχτίνας του.
«Αγαπημένα μου αδέλφια σας φιλώ. Αυτή τη στιγμή φεύγω για εκτέλεση…». Η τελευταία επιστολή του Γεωργαντά προς τους γονείς του γραμμένη λίγο πριν από την εκτέλεση
«Αγαπημένα μου αδέλφια σας φιλώ. Αυτή τη στιγμή φεύγω για εκτέλεση…». Η τελευταία επιστολή του Γεωργαντά γραμμένη λίγο πριν από την εκτέλεση
* Ποιον θέλετε; ρωτάει ένας κρατούμενος. Δείχνουν τον Μήτσο.
* Ετοιμος είμαι… σας περίμενα.
Πράγματι, τους περίμενε. Γιατί το ‘ξερε ο ίδιος από πριν. Ο Μήτσος γνώρισε και την ιδιαίτερη δοκιμασία της επικείμενης εκτέλεσης. Αυτή η δοκιμασία έδειξε και το χαρακτήρα του, τη γενναιότητά του. Στην ίδια αχτίνα μέναν και οι δύο συγκατηγορούμενοι και χωριανοί του, ο Ταξιάρχης Κουρουτός και ο Λεωνίδας Λάμπρου…
Πριν από μερικές μέρες ο ισοβίτης Παντελής Κουρτίδης είχε καταφέρει να πάρει κρυφά από την υπηρεσία σημείωμα με τα ονόματα της νέας εκτέλεσης. Μέσα σ’ αυτούς ήταν και το όνομα του γραμματέα της αχτίνας Μ. Γεωργαντά. Το σημείωμα έπρεπε να δοθεί στον Μήτσο.
Ο συναγωνιστής Κουρτίδης βρέθηκε σ’ ένα τρομερό δίλημμα. Να το δώσει το χαρτί στον ίδιο που αναφέρει και το όνομά του ή να κάνει άλλο, δικό του, που να αφαιρέσει τον Μήτσο; Αλλά τότε πώς θα ξέρει το κεντρικό γραφείο ότι είναι και ο Μήτσος; Υστερα ο Μήτσος θα το καταλάβει αφού στο νέο χαρτί-σημείωμα θα είναι τα ονόματα των συγκατηγορουμένων του, πώς θα λείπει το δικό του; Επειτα θα δημιουργηθεί και ηθικό θέμα για τον Μήτσο. Θα του γεννηθεί ίσως η εντύπωση πως δεν εκτιμάμε σωστά τη γενναία του ψυχή. Οχι, δεν θα του το κρύψει. Μόνο που προτού του το δώσει θα του πει τι λέει. Εσφιξε την καρδιά του και τράβηξε.
Οπως έβγαλε το μοιραίο χαρτάκι, τον ρωτάει ο Μήτσος.
* Ποιους είναι για να πάρουν;
Τότε, ένας κόμπος τού στάθηκε στο λαιμό. Εσκυψε το κεφάλι, προσπαθώντας να συγκρατήσει τον εσωτερικό κλονισμό του. Ετσι, δεν έδωσε απάντηση.
Ο Μήτσος διάβασε το σημείωμα. Μια σκληράδα πέτρωσε το πρόσωπό του. Απευθυνόμενος στον Κουρτίδη, του λέει:
– Συναγωνιστή, εμείς είμαστε οι άνθρωποι της αχτίνας -ήταν και εκείνος μέλος του γραφείου- σ’αυτές τις στιγμές της υπέρτατης δοκιμασίας, μας έχουν εμπιστευθεί ένα ιερό καθήκον. Επομένως, συναισθηματισμοί δεν χωράνε.
Κανένας από τους άλλους δεν κατάλαβε ούτε ήταν δυνατόν να καταλάβει ότι ο Μήτσος περνάει τις τελευταίες του μέρες, γιατί στάθηκε ο ίδιος πηγή θάρρους και εμψυχωτικών προτροπών και εκδηλώσεων… (Από το βιβλίο του Λ. Β. Κασσελούρη, «Της Λευτεριάς οι αθάνατοι», εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1982)
Πεθαίνοντας στο Λαζαρέτο
Της Φωτεινής Γεωργαντά (*)
Το Λαζαρέτο, ένα μικρό νησάκι κοντά στην πόλη της Κέρκυρας που παλιά ήταν γνωστό ως νησί του Αγίου Δημητρίου, έμελε να γίνει τόπος θυσίας για δεκάδες πολιτικούς κρατούμενους του μεταδεκεμβριανού εκδικητικού κράτους.
Το Λαζαρέτο βρίσκεται στην ίδια ευθεία με το άλλο νησάκι του κόλπου, το Βίδο, όπου μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή είχε χρησιμοποιηθεί ως λοιμοκαθαρτήριο για τους άτυχους πρόσφυγες της Προδοσίας του 1922.
Τα δύο νησάκια βρέθηκαν συνδεδεμένα με τις πλέον σημαντικές σελίδες αυτού του τόπου, με πλήθος θυμάτων και με τον ίδιο θύτη. Την εκδικητική Δεξιά που είτε στο πρόσωπο των προσφύγων του ’22 είτε στο πρόσωπο των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης έβλεπε τον δικό της «εσωτερικό εχθρό».
Ως ιταλικό στρατόπεδο συγκέντρωσης
Από το Μεσοπόλεμο το Λαζαρέτο υπήρξε χώρος φυλάκισης αγωνιστών και κομμουνιστών. Στην περίοδο της ιταλικής Κατοχής χρησιμοποιήθηκε από τους μελανοχίτωνες του Μουσολίνι ως στρατόπεδο συγκέντρωσης για τους αντιφασίστες αντιστασιακούς. Την περίοδο αυτή περιγράφει ο Αλέξανδρος Τσουρουνάκης σε κείμενο που βρέθηκε στο αρχείο της Βαγγελιώς Γεωργαντά-Φραντζεσκάκη, πολιτικής κρατούμενης για 11 χρόνια (αφέθηκε ελεύθερη το 1959).
Ο Τσουρουνάκης γράφει: «Το Λαζαρέτο ήτανε στρατόπεδο συγκέντρωσης του μουσολινικού φασισμού στα ελληνικά Επτάνησα, έως το 1943, όπου η κατάρρευση της Ιταλίας, με τη συνθηκολόγηση του Μπαντόλιο. Στις εγκαταστάσεις του στρατοπέδου φιλοξενήθηκαν από τις φασιστικές ιταλικές αρχές κατοχής, πατριώτες και κομμουνιστές αγωνιστές της αντίστασης από την ιταλική Καραμπινιερία Κεφαλληνίας, Ζακύνθου, Ιθάκης, Λευκάδας κι εκρίθηκαν επικίνδυνοι για τα στρατεύματα κατοχής π.χ. μαθητές Κεφαλληνίας μέσης εκπαίδευσης, εξόριστοι κομμουνιστές Παξών κ.λπ. ερημονήσων Επτανήσου, των κομμουνιστών από τη Λάρισα. Σημαντικός αριθμός Κερκυραίων πατριωτών και αγωνιστών.
Και τελευταία ένα μεγάλο τμήμα της κολεχτίβας Ακροναυπλίας (200 άτομα)…. Κάποιοι αγωνιστές από το Λαζαρέτο βρέθηκαν σε στρατόπεδα της Ιταλίας, και από κει, όσοι σώθηκαν, με την κατάρρευση της Ιταλίας πήγαν στην Αίγυπτο, στον ΕΑΣ (Εθνικό Απελευθερωτικό Σύνδεσμο). Από το Λαζαρέτο ξεκίνησαν το Σεπτέμβρη του 1943 ελεύθεροι πια, βγαίνοντας στην Κέρκυρα (όπου μαζί με τις τοπικές οργανώσεις και τους Ιταλούς αντιφασίστες εκδίωξαν τους Γερμανούς και οργάνωσαν την άμυνα του νησιού). Με την κατάρρευση του μετώπου των αντιφασιστών της Κέρκυρας, οι κομμουνιστές περνούν στην Ελεύθερη Ελλάδα μέσω Αλβανίας.… »
Η πιο τραγική σελίδα της ιστορίας του Λαζαρέτο γράφτηκε μέσα στον εμφύλιο σπαραγμό, όταν το εκδικητικό κράτος αποφάσισε να στήσει εκτελεστικά αποσπάσματα για εκατοντάδες και χιλιάδες αγωνιστές που είχαν καταδικαστεί σε θάνατο κατά την περίοδο της τρομοκρατίας που ακολούθησε τον Δεκέμβριο του ’44.
Εκδηλώσεις Μνήμης
Το νησάκι ανακηρύχθηκε σε προστατευμένο ιστορικό τόπο το 1992 με απόφαση της τότε υπουργού Πολιτισμού Α. Ψαρούδα-Μπενάκη.
Τη μνήμη των γεγονότων συντηρεί το Σωματείo «Λαζαρέτο» (https://www.somatio-lazareto.gr/) που ιδρύθηκε από επιβιώσαντες κρατούμενους.
Όπως αναφέρουν οι ίδιοι: «Από το 1949 που σταμάτησαν οι εκτελέσεις, για όλους εμάς ακολούθησαν πολλές δυσκολίες. Παραμείναμε φυλακισμένοι για μεγάλη χρονική περίοδο ακόμη. Κι όταν μετά από 12, 15 και 18 χρόνια ελευθερωθήκαμε, σκορπίσαμε εδώ και κει προσπαθώντας να ξαναφτιάξουμε τη ζωή μας. Έτσι, δεν ήταν εύκολο να ανταμώσουμε, να μετρήσουμε τις αναμνήσεις και τις υποσχέσεις μας. Αυτό το κατορθώσαμε το 1978, όταν ξεκινήσαμε από την Αθήνα και τον Πειραιά για μία πρώτη επίσκεψη-προσκύνημα στον τόπο εκτέλεσης των συντρόφων μας στο Λαζαρέτο.»
Από τότε και κάθε χρόνο το Σωματείο διοργανώνει επίσκεψη-μνημόσυνο σ’ εκείνο τον τόπο της Λύπης. Χαρακτηριστική υπήρξε η ομιλία που εκφωνήθηκε στη νησίδα κατά το μνημόσυνο που έγινε στις 8 Οκτωβρίου 1995: «Στο Λαζαρέτο εκτελέσθηκαν, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης και του Δημοκρατικού Στρατού. Η θυσία τους έχει σήμερα καταγραφεί στην κιβωτό της Εθνικής Μνήμης σαν μία πράξη υπεράσπισης ανθρώπινων ιδανικών απέναντι σε ένα κράτος που τιμωρούσε τις ιδέες. Η ανεξαρτησία της ψυχής και του πνεύματος έδωσε στον τόπο αυτόν τη νικηφόρα μάχη της.
Το μεταπολεμικό κράτος οργανώθηκε στην ιδεολογική βάση του αντικομουνισμού. Η κοινωνία διαιρέθηκε σε δύο κατηγορίες, των κομμουνιστών και των αντικομουνιστών. Στους πρώτους καταλογίσθηκε η επιβουλή της ακεραιότητας της πατρίδας τους και εξαπολύθηκε ένας πρωτοφανής διωγμός. Οι δεύτεροι απέκτησαν την αποκλειστική ιδιότητα του εθνικόφρονα.
Στο πλαίσιο αυτής της διάκρισης διαμορφώθηκε και το νομικό οπλοστάσιο του κράτους. Αρχικά καταδικάσθηκαν από τα Δικαστήρια Συνέδρων και εκτελέστηκαν χιλιάδες αγωνιστές για πράξεις αντίστασης που είχαν διαπράξει στη διάρκεια της Κατοχής και οι οποίες θεωρήθηκαν κοινά ποινικά αδικήματα.
Δηλαδή, η δράση των αντιστασιακών οργανώσεων θεωρήθηκε αντιποίηση εξουσίας, οι δε κατοχικές κυβερνήσεις εθνική εξουσία της Ελλάδας. Στη συνέχεια λειτούργησαν τα Έκτακτα Στρατοδικεία, τα οποία τιμωρούσαν ιδέες και όχι πράξεις. Η άρνηση της αποκήρυξης των ιδεών αποτελούσε τεκμήριο ενοχής, και οδηγούσε στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Με βάση τις παραπάνω κατηγορίες εκτελέσθηκαν στο Λαζαρέτο και τάφηκαν πρόχειρα 112 πολιτικοί κρατούμενοι των φυλακών της Κέρκυρας. Ο αριθμός αυτός δεν είναι τελικός. Υπάρχουν ακόμα ερωτηματικά και γίνεται προσπάθεια να απαντηθούν.
Οι αγωνιστές αυτοί υπήρξαν θύματα της κατάστασης ομηρίας που χαρακτήριζε το σύνολο των δικασμένων σε θάνατο πολιτικών κρατουμένων. Η απόφαση για την εκτέλεσή τους ήταν αποτέλεσμα της ιδεολογικής συγκρότησης του κράτους, ο δε χρόνος της καθοριζόταν από την εξέλιξη του Εμφυλίου πολέμου…
Μετά τη μεταπολίτευση του 1974 το κράτος οργανώθηκε σε νέες βάσεις. Κατανοώντας το μέγεθος της καταστροφής που είχε δημιουργήσει ο εθνικός διχασμός, απέβαλε τον αντικομουνιστικό χαρακτήρα του. Η εθνική ενότητα αποκαταστάθηκε με πράξεις της πολιτείας…»
——————————
(*) Το κείμενο αυτό συντάχθηκε ως ελάχιστος φόρος τιμής για όσους εκτελέστηκαν στο Λαζαρέτο και για τα τρία αδέλφια από το Σχηματάρι που χάθηκαν εκείνη τη φοβερή δεκαετία του ’40: τον Βαγγέλη Γεωργαντά που σκοτώθηκε το Σεπτέμβριο του 1944 σε μάχη που έδωσε ο ΕΛΑΣ ενάντια στους Γερμανούς, τον Μήτσο Γεωργαντά που εκτελέστηκε στο Λαζαρέτο τον Απρίλιο του 1948 και τον Βασίλη Γεωργαντά που σκοτώθηκε στον Ελικώνα το Μάιο 1948 ως μαχητής του ΔΣΕ.
Ο Νίκος Γόδας γεννήθηκε το 1921 στο Αϊβαλί και η Μικρασιατική Καταστροφή τον «έστειλε» μαζί με την οικογένεια του πρώτα στην Μυτιλήνη, μετά στην Κρήτη και τελικά στην Κοκκινιά. Εκτελέστηκε στο Λαζαρέτο στις 19 Νοεμβρίου 1948.
«Το πρώτο προσκύνημα το 1978»
Ο τοίχος των εκτελεσθέντων όπως ήταν στο πρώτο προσκύνημα του Σωματείου το 1978
—————————————————————————————————————————-
Λαζαρέτο Κέρκυρας: Ένας τόπος Μνήμης του εμφύλιου σπαραγμούσε “Αριστερά”
Mια πρόταση που τα λέει όλα:
» Ο Λαός θα βρεθεί παγιδευμένος μεταξύ ενός σκληρού κράτους-προτεκτοράτου και ενός γραφειοκρατικού μηχανισμού που ήλεγχε ένα εξαρτημένο Κόμμα.»
————————————————-
Κομμουνιστές: Οι άνθρωποι που πιστεύουν κάτι που δεν υπάρχει
Μπόλικη «επαναστατική γυμναστική» επιφυλάσσσει στους νεοέλληνες αυτή την εβδομάδα το ΚΚΕ.
Πορείες, διαδηλώσεις, σφυροδρέπανα, υψωμένες γροθιές, κλείσιμο δρόμων, φωνές, κι αντάρα….
Είναι βέβαιο ότι όσοι συμμετέχουν θα έχουν την πίστη στα μάτια τους για την επανάσταση που έρχεται και θ’ αλλάξει τον κόσμο.
Όπως γίνεται χρόνια και χρόνια τώρα.
Ακόμη και μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού!
Είμαι βέβαιος ότι τα συναισθήματά μου θα είναι ανάμικτα.
