Του Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Η αφορμή για το παρόν άρθρο στάθηκε η διδακτορική μου διατριβή (το 23 αιτήθηκα την διαγραφή μου από το Χαροκόπειο) με θέμα την αποανάπτυξη. Βέβαια από το τέλος του 25 ερεύνησα αν υπάρχει από καθηγητές ενδιαφέρον να την συνεχίσω σε άλλο Πανεπιστήμιο.
Συγκεκριμένα θα ασχοληθώ σε αυτό το άρθρο με την εμπειρική μελέτη της διδακτορικής μου διατριβής και τι είναι τελικά αυτό το «σλόγκαν» που από την οικονομική κρίση του 2008 ακούγεται (περισσότερο στο Νότο ) στα αυτιά μας και το προσδιορίζουμε ως «αποανάπτυξη». Εδώ θα πρέπει να δοθεί ο συνοπτικός ορισμός της αποανάπτυξης, που προέκυψε από την συνδιάσκεψη του Παρισιού. Η αποανάπτυξη είναι μια εκούσια μετάβαση προς μια κοινωνία δίκαιη, συμμετοχική και οικολογικά βιώσιμη, συρρικνώνοντας τα ποσοστά παραγωγής και κατανάλωσης. Ως στόχοι της αποανάπτυξης είναι η κάλυψη βασικών ανθρωπίνων αναγκών, η διασφάλιση υψηλής ποιότητας ζωής και η μείωση των οικολογικών επιπτώσεων της παγκόσμιας οικονομίας. Όταν υλοποιηθούν, μέσω της διαδικασίας της αποανάπτυξης, ο στόχος θα είναι να διατηρηθεί μια «σταθερή οικονομία» με σχετικά σταθερό επίπεδο κατανάλωσης.
Το 2011 ήταν η πρώτη φορά που αναζήτησα την λέξη degrowth στο google scholar όταν ήμουν στο μεταπτυχιακό της βιώσιμης ανάπτυξης στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο. Πλέον η αποανάπτυξη έχει στον ακαδημαϊκό κόσμο το δικό της «χώρο» και ίσως αυτό το «παλιό κρασί σε νέο μπουκάλι» ενώνει τον ακτιβισμό των οικολόγων με την υπόλοιπη κοινωνία.
Για τον απλό κόσμο θα πρέπει να εξηγήσω τι εννοώ εμπειρική μελέτη και πως μπορεί η αποανάπτυξη να υπάρχει και να εφαρμοστεί. Έτσι σαν ερευνητικό πεδίο ασχολήθηκα με την εθελούσια απλότητα, που είναι και μία από τις πηγές προέλευσης της αποανάπτυξης και αν θέλετε λίγο πιο επιστημονικά της εθελοντικής ή ευτυχισμένης ή ηθελημένης. Στην ουσία θα προσπαθήσω να σας «εξηγήσω», με απλά λόγια την εμπειρία μου από την ζύμωση στο χώρο των Εξαρχείων. Όπου για δύο χρόνια ήταν και το σημείο «έρευνάς» μου, με συνεντεύξεις, ερωτηματολόγια και «χαρτογράφηση» της περιοχής.
Πολλοί υποστηρικτές της αποανάπτυξης επικεντρώνονται «στο φετιχισμό» κάποιων οικονομολόγων για την ανάπτυξη ή στο «φαντασιακό» που δημιουργεί η οικονομική ανάπτυξη. Ο Σερζ Λατούς, ο οποίος είναι ένθερμος οπαδός της αποανάπτυξης προτείνει να «αποαποικιοποίησουμε το φαντασιακό μας» από το αίσθημα του οικονομισμού. Έτσι λοιπόν, γίνεται πλέον λόγος για ένα διαφορετικό μοντέλο κοινωνίας, όπου η υλική συσσώρευση και ο ανταγωνισμός, θα δώσουν τη θέση τους στην αυτάρκεια και στη συνεργασία. Αυτό το εναλλακτικό μοντέλο θα μπορούσε να είναι το κίνημα της αποανάπτυξης. Η αποανάπτυξη, όρος πολυδιάστατος, βασίζεται σε μία νέα κοινωνική συμμαχία και ένα νέο πολιτικό πρόταγμα, όπου κυριαρχείται από την αμφισβήτηση του δόγματος της απεριόριστης ανάπτυξης.
Με τον όρο φαντασιακό ο Κορνήλιος Καστοριάδης, προσδιορίζει τη δόμηση και τα χαρακτηρίστηκα της κοινωνίας που θεσπίστηκαν μέσα απο την οικονομία, τις κουλτούρες, τις παραδόσεις, τις αντιλήψεις, τις υποκειμενικότητες, τις συλλογικότητες κ.ο.κ. Για τον Καστοριάδη ο άνθρωπος ως αυτορρυθμιζόμενο ον, θα πρέπει να δρα ενεργά στη κοινωνία, βοηθώντας στη θέσμιση της. Παράλληλα, ο Λατούς χρησιμοποιώντας τον όρο του Καστοριάδη και εντάσσοντας τον στην ατζέντα της αποανάπτυξης, αναφέρεται σε μια διαφορετικότητα αντίληψης, για το περιβάλλον, την ευημερία και την οικονομία, ξαναγράφοντας την ιστορία της ανθρωπότητας από την αρχή. Αυτή η διαφορετικότητα αντίληψης, δεν είναι νέα για την ανθρωπότητα, αλλά βρίσκεται στις παραδόσεις και στην ιστορία κάθε λαού, όπου όμως επισκιάστηκε από τη βιομηχανική επανάσταση.
Ο Λατούς, προσπαθεί να μεταφέρει την υπάρχουσα κοινωνία, στη κοινωνία της αποανάπτυξης, εξηγώντας ότι πρόκειται για μία κοινωνία όπου ο ανταγωνισμός θα δώσει τη θέση του στην αλληλεγγύη και στη συνεργασία, αναζητώντας τη ποιότητα και τη κοινωνική δικαιοσύνη. Έτσι, θα δημιουργηθούν νέα κοινωνικά νοήματα, που θα ενεργοποιήσουν την κοινωνία να εξελιχθεί και να ανοίξει τη δίοδο για τη αυτοθέσμισή της. Για τον Λατους η αποανάπτυξη, βασίζεται σε οκτώ πυλώνες:
την ανακύκλωση, την επαναξιολόγηση, την αναδιανομή, τον περιορισμό, την επαναχρησημοποίηση, την επανατοποικοποίηση, την αναδιάρθρωση και τη δημιουργία νέων αξιών και νοημάτων.
Ο Τάιμπο από την άλλη πλευρά, θεωρεί την αποανάπτυξη, ως ένα νέο κοινωνικό κίνημα που βασίζεται στην ατομική εθελούσια απλότητα, στη συλλογική αυτοδιαχείριση αγαθών και υπηρεσιών εκτός των κανόνων της αγοράς και στην πολιτική κινητοποίηση της λαϊκής βάσης, με σκοπό την αλλαγή των κοινωνικών και οικονομικών δομών.
Δεδομένο ότι δεν υπάρχει ένα σαφές παράδειγμα για την κοινωνία της αποανάπτυξης, θα επανέλθω σε αυτό που αναφέρω στην αρχή του άρθρου περί εμπειρικής μελέτης. Στα χρόνια της οικονομικής κρίσης (αναγκαστική αποανάπτυξη) και δεδομένου ότι στις πόλεις τα σημάδια της κρίσης είναι πολύπλευρα, στο Δήμο Αθηναίων ανήκει η συνοικία των Εξαρχείων, όπου μάλιστα θεωρείτο παραδοσιακός οικισμός. Ο λόγος που επιλέχτηκε το κέντρο της Αθήνας, είναι διότι ο Δήμος Αθηναίων είναι ο μεγαλύτερος της χώρας και σημειώνονται υψηλά ποσοστά ανεργίας, υψηλά ποσοστά κοινωνικά αποκλεισμένων ομάδων, κοινωνικών ανισοτήτων και περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Επιπλέον η αναγκαστική αποανάπτυξη, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για διάφορα πιθανά σενάρια, όπως της εθελοντικής αποανάπτυξης. Στα χρόνια της κρίσης, η περιοχή των Εξαρχείων παρουσιάζει μια δραστηριότητα όσον αφορά τη δημιουργία ομάδων, συλλογικοτήτων, συνεταιρισμών και γενικότερα κινήσεων που αφορούν τη συλλογική αυτοδιαχείριση, την αλληλεγγύη, τη συνεργασία. Δηλαδή, ο χώρος των Εξαρχείων δημιουργεί ένα φαντασιακό πέρα της καπιταλιστικής οργάνωσης της οικονομίας και ένα φαντασιακό μιας μετα-υλιστικής κοινωνίας.
Επιπλέον, η αποανάπτυξη υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να απο-αποικιοποιήσουν το φαντασιακό από τον οικονομισμό, τον ανταγωνισμό και τον καταναλωτισμό, ψάχνοντας νέες αξίες και νοήματα. Σύμφωνα με τον Curcio, η αποικιοποίηση του φαντασιακού του καθενός, σημαίνει παρέμβαση στις διαδικασίες της φαντασίας του, προκειμένου να καταστούν συμβατές με εκείνες που χαρακτηρίζουν το θεσμισμένο φαντασιακό του υποκειμένου που αποικίζει. Ενώ για τον Λατούς, η κοινωνία της αποανάπτυξης απο-αποικίζει το φαντασιακό, αλλά ο απο-αποικισμός που αυτή προκαλεί, απαιτείται εκ των προτέρων για την κατασκευή της. Η απο-αποικιοποιήση του φαντασιακού προτείνει την ευαισθητοποίηση, αλλά και την αλλαγή της ιδεολογίας του ανθρώπου, που έχει αποικίσει στις συμπεριφορές του από τη μαθησιακή διαδικασία. Τα Εξάρχεια, από την άλλη μεριά, παράγουν ένα επαναστατικό φαντασιακό από ιστορικής καταβολής και παράλληλα οι συλλογικότητες δημιουργούν ένα μετα- καπιταλιστικό οικονομικό μοντέλο.
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
