Του Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Το παρόν άρθρο βασίζεται στην διπλωματική μου για το μεταπτυχιακό, με θέμα την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, με τις καινοτομίες της, όπως για παράδειγμα τα τοπικά νομίσματα.
Συγκεκριμένα, ασχολήθηκα με τις τράπεζες χρόνου και τα τοπικά συστήματα ανταλλακτικού εμπορίου και η μελέτη περίπτωσης ήταν για τον Άγιο Δημήτριο Αττικής. Περνώντας τα χρόνια γνωρίσαμε, αλλά και δημιουργήθηκαν, καινοτομίες της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, όμως από την πλευρά της αγοράς και του κράτους και όχι σε αυτό που αποκαλούμε «από κάτω προς τα πάνω». Στο συγκεκριμένο άρθρο, θα ασχοληθώ μόνο με τις τράπεζες χρόνου, ως ένα είδος τοπικού νομίσματος και την κινητοποίηση του κοινωνικού κεφαλαίου μέσα από αυτές.
Η πρώτη τράπεζα χρόνου εμφανίζεται κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1980 στην Αμερική, από τον δικηγόρο Edgar Cahn και είχε την ονομασία US Time Dollar. Το επιτυχημένο πείραμα της τράπεζας χρόνου δημιουργήθηκε για να εξασφαλίσει παροχές σε ανθρώπους με χαμηλό εισόδημα, αλλά και να δημιουργήσει σχέσεις αμοιβαιότητας και αλληλοβοήθειας για τους κατοίκους της περιοχής, κινητοποιώντας το τοπικό κοινωνικό κεφάλαιο. Οι τράπεζες χρόνου συνήθως, απευθύνονται σε κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες ανθρώπων, που συνήθως δεν συμμετέχουν σε δίκτυα άτυπου εθελοντισμού και οι οποίοι συνήθως αποκλείονται από την επίσημη αγορά εργασίας. Οι συγκεκριμένες τράπεζες, δημιουργούνται με σκοπό να καλύπτονται μερικές από τις ανάγκες των ανθρώπων, χωρίς την χρησιμοποίηση χρημάτων και προορίζονται για γειτονιές και κοινότητες. Οι τράπεζες χρόνου, λειτουργούν με βάση τη θεωρία του τοπικού νομίσματος και δραστηριοποιούνται στα πλαίσια της ανταλλακτικής οικονομίας.
Οι τράπεζες χρόνου είναι μία επιχειρηματική καινοτομία της Κοινωνικής Οικονομίας, που έχει σαν στόχο να φτιάξει σχέσεις αμοιβαιότητας, φιλίας και εμπιστοσύνης μέσα στην κοινωνία που ανήκει, αλλά και να κινητοποιήσει το κοινωνικό κεφάλαιο μέσω της συμμετοχικής δέσμευσης. Επιπλέον, είναι ένας ακόμη φορέας για την ενεργοποίηση των πολιτών για τα κοινά της περιοχής τους, που είναι ανεξαρτητοποιημένος από το κρατικό μηχανισμό και έχει θεσμική υπόσταση. Αυτές οι τράπεζες, έχουν σαν μέσο δοσοληψίας το χρόνο εργασίας, θεωρούνται ως συστήματα αμοιβαίου άτυπου εθελοντισμού, σύμφωνα με τα οποία, οι συμμετέχοντες δίνουν και λαμβάνουν υπηρεσίες, με αντάλλαγμα πιστώσεις του χρόνου τους. Οι διαχειριστές μίας τράπεζας χρόνου, δεν επιδιώκουν το κέρδος και η βιωσιμότητα της εξαρτάται από ιδιωτικές εισφορές κατά κύριο λόγο.
Είναι συστήματα ανταλλαγής υπηρεσιών, όπου κάθε ώρα της υπηρεσίας είναι ισάξιες, ανεξάρτητα από την υπηρεσία που παρέχουν. Τράπεζες, οι οποίες και αυτές είναι έξω από τα πλαίσια του κρατικού νομίσματος. Ο ρόλος των τραπεζών χρόνου, είναι η ένταξη στην οικονομία της κοινωνίας όλων των ανθρώπων που την αποτελούν, με σκοπό να δημιουργήσει μια οικονομική ισότητα μεταξύ των ανθρώπων της κοινωνίας. Στοχεύει στην εξάλειψη του κοινωνικού αποκλεισμού και παρέχει πρόσβαση σε υπηρεσίες και οργανισμούς, για τους συμμετέχοντες στο εθελοντικό δίκτυο, ώστε να μπορέσουν να καλύψουν τις ανάγκες τους, μέσω της ανταλλαγής χρόνου, κερδίζοντας και ξοδεύοντας πιστώσεις χρόνου. Επίσης αυτά τα δίκτυα, φέρνουν τους ανθρώπους πιο κοντά με τις τοπικές οργανώσεις και δημιουργούν μία υγιή και βιώσιμη κοινότητα αυτοβοήθειας και αλληλοβοήθειας, η οποία είναι απαραίτητη για την κοινωνική συνοχή.
Οι τράπεζες χρόνου είναι μία καινοτομία της Κοινωνικής Οικονομίας, που μπορεί δυνητικά να αποτελέσει ένα παράγοντα αύξησης του κοινωνικού κεφαλαίου. Το κοινωνικό κεφάλαιο, έχει αποτελέσει σημείο αναφοράς για την επιστημονική κοινότητα, θέλοντας να ερευνήσει αν μπορεί να αποτελέσει εργαλείο τοπικής οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης.
Ο Μαξ Βέμπερ αναφερόμενος στην οικονομία της κοινότητας, είχε επισημάνει τους μη οικονομικούς παράγοντες που την επηρεάζουν. Οι κοινωνικοί επιστήμονες δίνουν πλέον μεγάλη σημασία στη κατανόηση των οικονομικών επιδόσεων, θεωρώντας τη πολιτεία και τις αγορές κοινωνικά ενσωματωμένες, σε μια σειρά από τυπικά και άτυπα θεσμικά όργανα. Ο Coleman που θεωρείται ως ο ειδικότερος επιστήμονας περί του κοινωνικού κεφαλαίου, θεωρεί το κοινωνικό κεφάλαιο, ως σημαντικό παράγοντα για την οικονομία της κοινότητας και ο ρυθμός ανάπτυξής του επηρεάζεται από τις σχέσεις αμοιβαιότητας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης των μελών της. Συνακόλουθα, πολλοί επιστήμονες ασχολήθηκαν εκτενέστερα με το κοινωνικό κεφάλαιο, παρατηρώντας ότι η ανάπτυξη του εξαρτάται από τις σχέσεις αλληλεγγύης, συνεργασίας και πίστης μεταξύ των ανθρώπων. Ταυτόχρονα, το κοινωνικό κεφάλαιο επηρεάζεται ιδιαίτερα από τους παραδοσιακούς παράγοντες κάθε περιοχής, αλλά και την τοπική κουλτούρα. Η ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου, εξαρτάται ιδιαίτερα από τα ανθρώπινα δίκτυα όπως η οικογένεια, η εκκλησία, το εργασιακό περιβάλλον κ.α. Παρομοίως, η ανάπτυξη του μπορεί να επέλθει μέσα από δίκτυα όπως οι τράπεζες χρόνου, όπου οι σχέσεις που αναπτύσσονται εντός τους είναι άτυπες, σε σύγκριση με τις σχέσεις της οικογένειας για παράδειγμα, που χαρακτηρίζονται ως τυπικές. Το θετικό αντίκτυπο των άτυπων δικτύων, είναι ότι μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρες, ώστε να ενωθούν τυπικά δίκτυα μεταξύ τους, με αποτέλεσμα την μεγαλύτερη δραστηριοποίηση του κοινωνικού κεφαλαίου. Τα άτυπα δίκτυα ή άτυπες ομάδες ανθρώπων που αναπτύσσονται σε μία κοινότητα, δραστηριοποιούνται στα πλαίσια της κοινωνίας των πολιτών. Η οποία με τη σειρά της στοχεύει στην ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου.
Το κοινωνικό κεφάλαιο χρησιμοποιείται στη κοινωνιολογία, για να περιγράψει την ανάπτυξη των προσωπικών σχέσεων, στα πλαίσια της κοινοτικής δράσης. Επιπρόσθετα το κοινωνικό κεφάλαιο, συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, περιλαμβάνοντας τους θεσμούς, τις αξίες, τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανθρώπων που διέπουν μια κοινωνία. Υπάρχουν μερικές περιοχές, που δεν λειτουργούν στη βάση της καπιταλιστικής οικονομίας, αλλά με μη οικονομικούς παράγοντες, όπως το κοινωνικό κεφάλαιο, η συνεργασία και οι σχέσεις πρόσωπο με πρόσωπο. Ο Coleman, θεωρεί βασικό παράγοντα για τη κοινοτική οικονομία το κοινωνικό κεφάλαιο και η ανάπτυξη του, εξαρτάται από την ενεργή συμμετοχή των ατόμων της κοινότητας. Κατά τον Coleman, οι σχέσεις αμοιβαιότητας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης των μελών της κοινότητας, επηρεάζουν το ρυθμό ανάπτυξης του. Η αποανάπτυξη, βασίζεται στην ενίσχυση του κοινωνικού κεφαλαίου, έχοντας στο επίκεντρο τα χαρακτηριστικά του.
Αρκετές μελέτες έχουν δείξει, ότι η αύξηση της κοινωνικής εμπιστοσύνης, έχει θετική επίδραση στην ανάπτυξη, την εκπαίδευση, τις επενδύσεις και το Α.Ε.Π.. Η οικονομία της αποανάπτυξης, παράγει μία αύξηση στη ευημερία και παράλληλα βοηθάει στο σχηματισμό του κοινωνικού κεφαλαίου. Παράλληλα, η ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου, εξαρτάται από τις σχέσεις αλληλεγγύης, συνεργασίας και πίστης μεταξύ των ανθρώπων, αλλά και από τα ανθρώπινα δίκτυα, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, δηλαδή η οικογένεια, η εκκλησία, το εργασιακό περιβάλλον κ.α.. Δίνοντας δώρα και παρέχοντας χάρες, οι άνθρωποι επενδύουν σε δίκτυα σχέσεων, αναμένοντας μελλοντικές αποδόσεις. Οι κοινωνικές σχέσεις, έχουν μεγάλη σημασία για την υγεία και την ψυχική υγεία. Επιπρόσθετα, η τοπική κουλτούρα και οι παραδόσεις κάθε περιοχής, επηρεάζουν το κοινωνικό κεφάλαιο.
Η ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου, βασίζεται ιδιαίτερα στα άτυπα δίκτυα ή ομάδες ανθρώπων, που δραστηριοποιούνται στα πλαίσια της κοινωνίας των πολιτών. Η κοινωνία των πολιτών έχει σημαντικό ρόλο στις μέρες μας, που αναζητούνται νέες μορφές οργάνωσης, λόγω της ανικανότητας των κυβερνήσεων να παρέχουν δημόσια αγαθά. Για τον Λατούς, στη κοινωνία των πολιτών υπάρχουν τα «υποκείμενα της αλλαγής». Τα άτυπα δίκτυα. λειτουργούν ως γέφυρες ένωσης με τα τυπικά δίκτυα, βοηθώντας τη περαιτέρω δραστηριοποίηση του κοινωνικού κεφαλαίου. Η δυναμική του κοινωνικού κεφαλαίου, βρίσκεται στα κοινωνικά δίκτυα και τροφοδοτεί την ανάπτυξη, από τα κάτω προς τα πάνω .
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
19/12/25
