Έρευνα-παρουσίαση: Χαρί Λέκκα
Καθώς έγινε γνωστό πως στην πόλη της Μακεδονίας, Γουμένισσα, ανήμερα της μνήμης θανάτου της Παναγιάς, στις 15 Αυγούστου, στο μοναστήρι της στολίζεται και περιφέρεται Επιτάφιος, έσπευσαν κάτοικοι γειτονικών περιοχών να προσκυνήσουν τη Χάρη της. Οι εκδηλώσεις θα διαρκέσουν τέσσερις ημέρες.
Έσπευσαν οικογενειακά, γεωργοί, ποιμένες, βοσκοπαιδόπουλα και παραγωγοί κρασιού για να τιμήσουν «όπως πρέπει» την άσημη Μαρία, όπου με θαυματουργό τρόπο έτεκε Ιησού (λατρεύεται ως η μετά Θεόν-Θεός).
Έστησαν πάγκους για να πουλήσουν προϊόντα που παράγουν, έχουν προετοιμαστεί κατάλληλα με ό,τι χρηστικό για να ψήσουν σε σούβλες δικά τους αμνοερίφια, να πιουν κρασί και τσίπουρο από τα βαρέλια τους, να τραγουδήσουν μακεδονίτικα και να χορέψουν μέχρι κάθε πρωίας υπό τον ήχο των χάλκινων.
Θα την τιμήσουν με όλα τα εγκώμια της Κοιμήσεώς της, με όλα τα δοξαστικά της μετάβασής της στους Ουρανούς — εν χορδαίς κι οργάνοις.
Όσα περιγράφονται συνέβησαν στις πλαγιές του Πάικου αμέσως μετά την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς (συνέβαιναν και πριν τη σκλαβιά), εκεί που κυλούν τα δύο ποτάμια, ο «τσέρνα ρέκα» ή Μαυροπόταμος, κι ο «γκουλέμα ρέκα» ή Μεγάλο ποτάμι, πριν ενωθούν σε ένα, τον ονομαστό Σείριο.
Οι προσκυνητές κατοικοέδρευσαν κατάχαμα, κάτω από τις καστανιές, πάνω σε κουρελούδες και μάλλινα στρωσίδια. Νερό για τη λάτρα έχουν άφθονο. Αισθάνονται ευλογημένοι, τους αξίωσε η Χάρη της να μετάσχουν στις λατρευτικές εκδηλώσεις.
Βέβαια, δεν έλειψαν και κάποιες απόψεις περί του τελετουργικού. Ενδεικτικά παραθέτουμε μία:
— «Μάνα του Θεανθρώπου είναι, της αξίζει μια ολόκληρη Μεγαλοβδομάδα μες το μεσοκαλόκαιρο…».
— «Μη λες τέτοια, μοναχά τον έφερε στον κόσμο…».
— «Λίγο είναι!».
— «Λίγο δεν είναι, μα τιμάμε την προσφορά της τέσσερις ολόκληρες ημέρες. Στάσου όμως σε κάτι άλλο που μας δίνει τα σκήπτρα της Τιμής της, σε τι μεγάλο βάθρο την έχουμε ανεβάσει. Σε ποιον άλλο τόπο φτιάχνουν Επιτάφιο με μοσχοβολιστά βασιλικά και μύρα όπως του γιόκα της! Π Ο Υ Θ Ε Ν Α, μα πουθενά, ούτε καν σ’ αυτή την Τήνο όπου γίνεται πανηγύρι τρικούβερτο!».
«…πανηγύρι τρικούβερτο».
Στα ύστερα χρόνια το έθιμο του Επιταφίου —ως καλοκαιρινό Πάσχα αναφέρεται— καλά κρατεί.
Οι Γουμενιώτες διεκδικούν την έναρξη του εθίμου, όμως προφορικές μαρτυρίες μας πηγαίνουν δυτικότερα, στο μοναστήρι του Ράγιου των Φιλιατών της Θεσπρωτίας και σε εκείνο του Γηρομερίου (μισή ώρα δρόμος απέχει το ένα από το άλλο).
Εικάζεται πως ο Επιτάφιος κι η περιφορά του —και τα τρία μοναστήρια «ανήκουν» στη Κοίμηση της Θεοτόκου— ξεκίνησε από το μοναστήρι του Ράγιου, κι αυτό έγκειται στο έτος λειτουργίας του. Κατά την παράδοση οικοδομήθηκε τον 11ο αιώνα, ενώ τα άλλα δύο —Γερομερίου και Γουμένισσας— τρεις εκατονταετίες αργότερα.
Από όποιο κι αν η παρθενία διατρήθηκε, κι εν συνόλω παραβαίνουν ρητή απαγόρευση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδας το 1865. «Η Παναγία δεν έχει Μεγάλη Παρασκευή» κι ως εκ τούτου, αποφάνθηκαν οι άγιοι πατέρες, η δημιουργία Επιταφίου είναι ανΟρθόδοξη.
Σύμφωνα με τα πιο πάνω προκύπτει πως ιερομόναχοι κι ιερείς, σε συνεργασία με τη λαϊκή ευσέβεια, προέβησαν σε αντάρτικο, και μάλιστα επεκτάθηκε σε μοναστήρια, ναούς και ναΐσκους ανά τη χώρα.
Οι βασιλικοί και τα άνθη του καλοκαιριού σκεπάζουν την απαγορευτική εγκύκλιο (τον εκκλησιαστικό νόμο), στολίζοντας τον Επιτάφιο της Παναγιάς, ψάλλουν εγκώμια, τον περιφέρουν είτε πέριξ μοναστηριών είτε σε γειτονιές πόλεων (Αντίρριο, Πλαταμώνας, Μεσολόγγι, Άνδρο, Κερατέα, Μαρκόπουλο Ωρωπού κι αλλού).
Η ηχηρή παραίνεση, όπου καθιστά σαφές ότι πρόκειται για μίμηση της Αγίας και Μεγάλης Παρασκευής, δεν εισακούσθηκε. Το ασύνηθες και «παντή ξένο έθιμο» αγνοήθηκε.
Το Σωτήριο έτος 2026
Τα Διονυσιακά πανηγύρια προς Τιμή της Θεομήτορος καλά κρατούν.
Ιερομόναχος που ρωτήθηκε σχετικά, υποστηρίζει πως η Παναγία δεν αποκαθηλώθηκε και πως Επιτάφιος σημαίνει «Επιτάφιος Λίθος». Διατείνεται ότι επικρατεί σύγχυση και χάνεται η μοναδικότητα που αφορά αποκλειστικά τον γιό της και Θεό της, για να επισημάνει:
«Η τιμιοτέρα των Χερουβίμ κι ασυγκρίτως ενδοξοτέρα των Σεραφείμ» τιμάται δεόντως. Έχει παρακλητικό κανόνα, έχει ακάθιστο ύμνο, χρειάζονται τα εγκώμια και ποιος τα έχει γράψει, γιατί το ερώτημα δεν έχει απαντηθεί. Γιατί στο Περιβόλι της Παναγίας στο Άγιο Όρος, ο κατεξοχήν λατρευτικός της τόπος, Επιτάφιος στις 15 Αυγούστου δεν υπάρχει, μα ούτε και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο (η Κωνσταντινούπολη είναι αφιερωμένη στη Θεοτόκο). Αναρωτήθηκε κανείς γιατί δεν βρεθεί από πού προέρχονται; Μόνο στα Ιεροσόλυμα τελείται, στον τάφο της, αλλά γι’ αυτό δεν είναι αρμόδια η Ελλαδική Αρχιεπισκοπή».
Σε μανιέρα ζουρνάδων εδράζονται οι απείθαρχοι ή η απαξίωση της απόφασης εδράζεται στην ανάγκη ανθρώπων για περαιτέρω προστασία, και το συλλείτουργο τελείται!
Τείνουμε στη δεύτερη άποψη. Η ανάγκη προστασίας από το Θεϊκό είναι ικανή να προκαλέσει απειθαρχία και στασιασμό; Είναι γιατί ο φόβος είναι ένα συναίσθημα το οποίο καταλαμβάνει τον άνθρωπο από κάποιον κίνδυνο ή απειλή, ως μηχανισμός άμυνας.
Προφανές είναι πως οι πιστοί του Χριστιανισμού δεν καθησυχάζονται και δεν πειθαρχούν σε Συνοδικές αποφάσεις όταν αυτή η ίδια Σύνοδος μοιάζει ή και είναι γράμμα κενό. Το λογικό μεταβάλλεται σε λογικοφανές όταν εκκλησιαστικοί πατέρες, μην έχοντας μια κοινή γραμμή σε καίρια θρησκευτικά ζητήματα, οδηγούν τους ανθρώπους σε ταλάντευση της ανάγκης τους, σε προβληματισμό και τελικά σε ανεξέλεγκτες ενέργειες.
Έτσι προκύπτει «η απόφαση να εναντιώνεται στην απόφαση», όπως αυτή του Επιταφίου της Θεομήτορος, παρότι επίπλαστη είναι η Τιμή με τον στολισμό του, την περιφορά του κι όχι λίγες φορές το πένθιμο χτύπημα της καμπάνας.
Δημιουργούν την πεποίθηση δηλαδή ότι πέθανε κι έμεινε στον τάφο, ενώ μετέστη στους Ουρανούς νικώντας τον θάνατο.
Ανίερη η στάση τους;
Ο ιερομόναχος με τον οποίο συνομιλούμε επεξηγεί:
«Η νίκη της Παναγίας κατά του θανάτου θάβεται με τον Επιτάφιο! Κάτι ήξεραν οι προγενέστεροι Πατέρες-Συνοδικοί Αρχιερείς που είπαν πως η τιαύτη ακολουθία είναι ασύνηθης και παντή ξένη στην Ορθόδοξο Ανατολική του Χριστού Εκκλησία».
Για να συμπληρώσει:
«Βέβαια το Τυπικό δεν είναι δόγμα ώστε να μη μπορεί να αλλάξει, όμως αυτό δεν μπορεί να γίνει από ιερέα ή επίσκοπο παρά μόνο Συνοδικώς (κανόνας ΛΔ΄ Αγίων Αποστόλων). Αλλοίμονο αν οι προαναφερθέντες ράβουν και ξηλώνουν κατά το δοκούν».
Και συνεχίζει:
«Άλλωστε μια διαφορά στον Ορθόδοξο Χριστιανό και στον Προτεστάντη είναι πως ο μεν πρώτος είναι δεσμευμένος από την Παράδοσή του και δεν μπορεί να κάνει πράγματα “ὧν ὁ παρελθών χρόνος οὐκ ἔχει τά ὑποδείγματα” (Μέγας Βασίλειος, επιστολή 130), ενώ ο δεύτερος, επειδή ακριβώς στερείται Παραδόσεως, κάνει ό,τι του αρέσει. Γι’ αυτό και η Αγία Έβδομη Οικουμενική Σύνοδος “τούς τολμῶντας τάς ἐκκλησιαστικάς παραδόσεις ἀθετεῖν καί καινοτομίαν τινά ἐπινοεῖν” θέτει βαρύτατα επιτίμια (Πράξη Η΄)».
Και καταλήγει:
«Κι εάν δεν μας συνετίζουν οι αποφάσεις Οικουμενικών Συνόδων, ποιος θα μας συνετίσει!».
Όπως προκύπτει, υπάρχει σύγχυση: Από τη μια βρίσκεται η Εκκλησία ως γεγονός κοινωνίας, από την άλλη η θρησκεία ως ατομική ηθική και μεταφυσική εξασφάλιση.
Από την ανυπακοή ορισμένων θρησκευτικών λειτουργών κι απειράριθμων πιστών, συνάγεται πως οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας του Χριστού επί της Γης δεν πείθουν.
Οι συμμετέχοντες στους κατά τόπους Επιταφίους για την Παναγία το κάνουν σαφές.
Οι άγιοι Πατέρες με τις ποιμαντορικές ράβδους, τους χρυσοποίκιλτους σταυρούς με τα ρουμπίνια και τα διαμάντια (συμπεριλαμβάνονται οι μήτρες στην κεφαλή και τα βαρύτιμα άμφια), με την ανυπολόγιστη εκκλησιαστική περιουσία κλειδωμένη σε θησαυροφυλάκια Τραπεζών που δεν χρησιμοποιείται είτε για την ανέγερση νέων ναών είτε για οικονομική υποστήριξη χιλιάδων πένητων συμπολιτών, φανερώνει πως έχουν ξεστρατίσει από τον δρόμο του Χριστού, πως έχουν κλονίσει όχι την πίστη, μα την υπακοή στους δικούς τους λόγους.
«Δεν αρκούν τα μεγάλα λόγια, τα οποία δυστυχώς έχουν μετατραπεί σε κούφια λόγια εκπροσώπων του Χριστού επί της Γης. Αντλούμε δύναμη από την Παναγία και την Τιμούμε αγνοώντας απαγορευτικές αποφάσεις τους, όπου πιστεύουμε δεν έχουν θέση στην πίστη μας και σε καμία περίπτωση δεν είναι ανάγκη για να γλεντήσουμε! Το καλοκαίρι έχει δεκάδες γιορτές για κάτι τέτοιο…».
Αφοπλιστική η άποψη νεαρού άντρα, ο οποίος πρωτοστατεί στη διοργάνωση των εκδηλώσεων μνήμης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου σε μοναστήρι της βόρειας Ελλάδας.
Παραδοξότητα η ανυπακοή σε Εκκλησιαστική απόφαση ή απόδειξη κενού στην Εκκλησία, η οποία διαρκεί περισσότερο από εκατονταετία και σιωπηρά είναι αποδεκτή; Καταφανής η ακύρωση εκ μέρους των πιστών;
Καταφανής, και καλό είναι αν οι κρατούντες επιθυμούν να κρατήσουν ζωντανή την Εκκλησία του Χριστού, να ερευνήσουν τα σήματα που εκπέμπονται.
Πλειοδοσία σε θρησκευτικά θέματα δεν χωρά.
