Η «Παρακοινωνικότητα» και το «Δόλωμα Οργής»
Διαδίκτυο και Τεχνητή Νοημοσύνη: Εργαλεία Επικοινωνίας ή Δυνάστες μας;
Συνιστά πλέον κοινοτοπία το να ισχυρίζεται κάποιος πως το διαδίκτυο άλλαξε θεμελιακά τη ζωή μας.
Ό,τι απέμεινε στον άνθρωπο ως χώρος άσκησης της ελεύθερης βούλησής του, τείνει να καταληφθεί από την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία διακηρύσσει την απελευθέρωσή του από την ανάγκη να σκέφτεται, να νοιάζεται ή ακόμη και να σχεδιάζει το μέλλον του.
Κι ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI), στην αισιόδοξη εκδοχή της, μέλλει να συνοδευτεί από οικονομική αταξία, κοινωνικές ανακατατάξεις, πολιτισμικές αναδιαρθρώσεις, πολιτικές αναταράξεις ή και ηθικές αναθεωρήσεις, οι γλωσσολόγοι –και μόνον αυτοί– προσπαθούν να βρουν ή να κατασκευάσουν εκείνη τη «Λ Ε Ξ Η» που θα αποδίδει πιστότερα τη νέα πραγματικότητα που ήδη επωάζεται στους κόλπους της κοινωνίας.
Διατυπώνεται, ωστόσο, η άποψη πως και οι λέξεις διαμορφώνουν την πραγματικότητα και πως είναι λάθος να παραβλέπουμε –εθελοτυφλούντες– αυτήν την αλήθεια.
Ανεξάρτητα από το αν είμαστε θιασώτες της μίας ή της άλλης σχολής για το αν η Γλώσσα-Λέξη είναι κοινωνικό δημιούργημα ή δημιουργός της πραγματικότητας, ένα είναι βέβαιο: η δύναμή της είναι τεράστια και η εξουσία της αισθητοποιείται σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης ζωής.
Γι’ αυτό και από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 στη Γερμανία, από τη δεκαετία του 1970 στις ΗΠΑ και γενικότερα από τη στιγμή που το διαδίκτυο και οι ψηφιακές πλατφόρμες (Facebook, TikTok κ.ά.) αναδιαμόρφωσαν τους κανόνες επικοινωνίας, καθιερώθηκε η «μόδα» πανεπιστήμια ή λεξικά να αναζητούν κάθε χρόνο τη Λέξη της Χρονιάς – εκείνη που αποτυπώνει καλύτερα την κοινωνική πραγματικότητα και τις υπόγειες διαδρομές των αλλαγών.
Εργαλεία Επικοινωνίας ή Δυνάστες μας;
Το διαδίκτυο και, πιο πρόσφατα, η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελούν το κάτοπτρο μέσα στο οποίο ανιχνεύουμε την ποιότητα και το βάθος των διαπροσωπικών και κοινωνικών μας σχέσεων. Είναι ο καθρέφτης –και συχνά ο παραμορφωτικός φακός– των πραγματικών ή και «εικονικών» μας σχέσεων.
Στο ψηφιακό περιβάλλον γεννάται εύλογα το ερώτημα:
είναι η σκέψη μας, τα συναισθήματά μας, η ηθική και η βούλησή μας οι πρωταγωνιστές της ζωής μας ή απλές αντανακλάσεις της λογικής και των προτεραιοτήτων των αλγορίθμων;
Επανέρχεται έτσι ένα διαχρονικό ζήτημα: η ουδετερότητα της τεχνολογίας.
Όσο κι αν ισχύει ότι η ευθύνη βαραίνει τον χρήστη και όχι το ίδιο το τεχνολογικό επίτευγμα, παραμένει ο φόβος μήπως τα ανθρώπινα δημιουργήματα αυτονομηθούν και εξουσιάσουν τον δημιουργό τους.
Ίσως, μετά από πολλά χρόνια –κι ας ελπίσουμε όχι πολύ αργά– διαπιστώσουμε αν το διαδίκτυο και η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αποδειχθούν η δόξα ή η ντροπή του ανθρώπινου πολιτισμού.
Οι Λέξεις της Χρονιάς
Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, το Cambridge και η Oxford επέλεξαν τις εξής λέξεις:
Α. Parasocial (Cambridge) – «Παρακοινωνικότητα»
Ως παρακοινωνικότητα ορίζεται η σχέση που αφορά τη σύνδεση που αισθάνεται κάποιος με μια διασημότητα ή πρόσωπο που δεν γνωρίζει στην πραγματική ζωή.
«Η γλώσσα γύρω από τα παρακοινωνικά φαινόμενα εξελίσσεται ραγδαία… από τις διασημότητες έως τα chatbots, οι παρακοινωνικές τάσεις είναι συναρπαστικές για όσους ενδιαφέρονται για την εξέλιξη της γλώσσας».
Colin McIntosh, λεξικογράφος του Cambridge Dictionary
Η Σιμόν Σναλ, καθηγήτρια Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, σημειώνει ότι η άνοδος των παρακοινωνικών σχέσεων επαναπροσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν στο Διαδίκτυο, οδηγώντας συχνά σε μονόπλευρους, ανθυγιεινούς δεσμούς και ακραίες μορφές πίστης.
Β. Rage Bait (Oxford) – «Δόλωμα Οργής»
Το Oxford University Press ορίζει το rage bait ως διαδικτυακό περιεχόμενο σχεδιασμένο σκόπιμα για να προκαλεί θυμό ή αγανάκτηση, μέσω προκλητικών ή προσβλητικών στοιχείων.
«Η εκρηκτική άνοδος του όρου δείχνει πως έχουμε γίνει πιο συνειδητοποιημένοι απέναντι στις τακτικές χειραγώγησης online».
Κάσπερ Γκράθβολ, πρόεδρος των Oxford Languages
Η περσινή Λέξη της Χρονιάς ήταν το brain rot, που περιγράφει την πνευματική φθορά λόγω υπερκατανάλωσης ασήμαντου ψηφιακού περιεχομένου.
Οι δύο έννοιες, σύμφωνα με τον Γκράθβολ, συνδέονται:
η οργή τροφοδοτεί την αλληλεπίδραση, οι αλγόριθμοι την ενισχύουν και η συνεχής έκθεση οδηγεί σε διανοητική εξάντληση.
Όταν η ανθρώπινη σχέση μετατρέπεται σε μήνυμα, η εξομολόγηση σε δεδομένα
και το συναίσθημα σε εικονίδιο, τότε οφείλουμε να ανησυχούμε.
Όταν η ανάγκη για ένα like καθοδηγεί τη ζωή μας, όταν η μοναξιά οδηγεί σε φαντασιακές σχέσεις (parasocial), ή όταν η οργή γίνεται εργαλείο προβολής (rage bait), τότε το τίμημα αφορά την ψυχική μας υγεία και την κοινωνική κανονικότητα.
Και το ερώτημα μένει ανοιχτό: μήπως, από τον Υπεράνθρωπο του Νίτσε και τον Μετάνθρωπο της εποχής μας, κινδυνεύουμε να οδηγηθούμε στον εφιάλτη του Ανθρωποειδούς;
Blog ΙΔΕΟπολις
Ηλία Γιαννακόπουλου
Φ ι λ ο λ ό γ ο υ
