Blog “ΙΔΕΟπολις”
Ηλία Γιαννακόπουλου
Φιλόλογου
Οι μεγάλες συγκρούσεις: Αιτιοκρατία vs Αβεβαιότητα
(Αϊνστάιν vs Χάιζενμπεργκ)
Αφιέρωμα στα 50 χρόνια από τον θάνατο του Χάιζενμπεργκ (1/2/1976)
«Αν είδα μακρύτερα, είναι επειδή στάθηκα στους ώμους γιγάντων»
(Ισαάκ Νεύτων)
Η παραπάνω θέση του Νεύτωνα (1676) αποτυπώνει με τον πιο εναργή τρόπο πως η επιστήμη και ο πολιτισμός γενικότερα συνιστούν μια ατέρμονη διαδικασία ιδεών. Τα ακατανόητα του παρελθόντος σήμερα μοιάζουν λογικά και αυτονόητα. Οι βεβαιότητες του χθες καταρρέουν και στη θέση τους φύονται νέες θέσεις που κι αυτές διεκδικούν τον θρόνο της βεβαιότητας.
Ένα υπόγειο ρεύμα διαπάλης και έντονων συγκρούσεων διαποτίζει την παγκόσμια ιστορία στο επίπεδο των ιδεών και της επιστήμης – ιδίως της φυσικής. Η αγωνία των φυσικών επιστημόνων να ανακαλύψουν τους ακατάλυτους νόμους που διέπουν το σύμπαν και εξασφαλίζουν την «ισορροπία» (κόσμος = τάξη), οδήγησε συχνά σε σφοδρές συγκρούσεις. Συγκρούσεις που προώθησαν την έρευνα, αλλά ταυτόχρονα αποκάλυψαν τη δυσκολία κατανόησης της βαθύτερης δομής του σύμπαντος και τη ματαιότητα όσων πίστεψαν ότι έφτασαν στο «τέλος της φυσικής».
Κοπέρνικος, Γαλιλαίος, Κέπλερ, Νεύτωνας, Αϊνστάιν, Χάιζενμπεργκ, Hawking.
Οι γίγαντες αυτοί της φυσικής υφαίνουν τον καμβά της επιστήμης και μας διδάσκουν να αντιμετωπίζουμε με δυσπιστία τις παραδοσιακές βεβαιότητες, αν θέλουμε να βαδίσουμε μπροστά.
Όπως έλεγε και ο Ηράκλειτος:
«Ἡ φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ».
Αιτιοκρατία: Η απολυτοποίηση της αιτίας
«Ουδέν χρήμα μάτην γίνεται, αλλά πάντα εκ λόγου τε και υπ’ ανάγκης»
Η αιτιοκρατία (ντετερμινισμός) ως φιλοσοφική θέση έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα και βρήκε ισχυρούς συνεχιστές στη φυσική επιστήμη. Σύμφωνα με αυτήν, στο σύμπαν κυριαρχεί μια καθολική αιτιώδης και νομοτελειακή συνάφεια: κάθε φαινόμενο έχει συγκεκριμένο αίτιο και αντίστοιχο αποτέλεσμα. Η τυχαιότητα αποκλείεται. Τάξη και προβλεψιμότητα αποτελούν τους θεμέλιους λίθους της.
Η αιτιοκρατία θεοποίησε τη Λογική, ταυτίζοντάς την με την πρόοδο. Ο κόσμος ερμηνεύτηκε ως μια άψογη μηχανή. Η υπερβολή της σχολής αυτής οδήγησε στην απολυτοποίηση της αναγκαιότητας, στερώντας κάθε περιθώριο στο απρόβλεπτο και στο διαφορετικό.
Κύριοι εκπρόσωποί της: Δημόκριτος, Κοπέρνικος, Βάκων, Γαλιλαίος, Νεύτωνας, Λαπλάς και –σε μεγάλο βαθμό– ο Αϊνστάιν.
Η έννοια κατά Λαπλάς
Ο μαρκήσιος ντε Λαπλάς διατύπωσε τον μηχανιστικό χαρακτήρα της αιτιοκρατίας:
«Αν μια Διάνοια γνώριζε όλες τις δυνάμεις της φύσης και τη θέση όλων των σωμάτων, θα μπορούσε να προβλέψει τα πάντα.
Για μια τέτοια Διάνοια δεν θα υπήρχε τίποτε αβέβαιο· το μέλλον θα ήταν παρόν όπως και το παρελθόν».
Οι πρώτες ρωγμές
Η Νευτώνεια μηχανική αποδείχθηκε ανεπαρκής μπροστά στα νέα ερωτήματα.
Ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής, η εντροπία, τα quanta του Planck και η θεωρία της σχετικότητας (E=mc²) άρχισαν να διαβρώνουν τα θεμέλια της βεβαιότητας.
Ακόμη και ο ίδιος ο Αϊνστάιν παραδέχτηκε:
«Η ιστορία με την αιτιότητα προξενεί πολλά προβλήματα».
Η Αρχή της Αβεβαιότητας
Ο Heisenberg (1927) διατύπωσε τη ριζοσπαστική θέση ότι είναι αδύνατο να μετρηθούν ταυτόχρονα και με ακρίβεια η θέση και η ορμή ενός σωματιδίου.
Δεν πρόκειται για ανθρώπινη ανικανότητα, αλλά για ιδιότητα του ίδιου του φυσικού κόσμου.
«Η πράξη της παρατήρησης μεταβάλλει το αντικείμενο της παρατήρησης».
Η έννοια της αβεβαιότητας εισβάλλει όχι μόνο στη φυσική αλλά και στη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, τη δημοσιογραφία.
Ο Επίκτητος δικαιώνεται:
«Ταράττει τους ανθρώπους ου τα πράγματα, αλλά τα περί των πραγμάτων δόγματα».
Η μεγάλη σύγκρουση
Ο Αϊνστάιν αντιδρά:
«Ο Θεός δεν παίζει ζάρια».
Ο Hawking απαντά ειρωνικά:
«Όχι μόνο παίζει, αλλά δεν ξέρει και πού τα ρίχνει».
Η σύγκρουση αιτιοκρατίας και αβεβαιότητας παραμένει άλυτη.
Επιμύθιο
«Η βεβαιότητα είναι ψευδαίσθηση, και η ηρεμία δεν είναι το ανθρώπινο πεπρωμένο»
(Oliver Wendell Holmes Jr.)
Ζούμε άραγε σε ένα ντετερμινιστικό χάος;
Σημειώσεις
-
«Κανένα πράγμα δεν γίνεται στην τύχη…»
-
Απόδοση αποσπάσματος περί τυχαιότητας.
Πηγή: Blog «ΙΔΕΟπολις»
Ηλίας Γιαννακόπουλος – Φιλόλογος
