Του Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Σε δύο μου άρθρα στον εναλλακτικό προσπάθησα να εξηγήσω το εμπειρικό κομμάτι της διδακτορικής μου διατριβής με θέμα την αποανάπτυξη. Το ένα ήταν ο εντοπισμός της εθελούσιας απλότητας σε αστικό έτερο-χώρο της οικονομίας και το άλλο η «αποαποικιοποίηση του φαντασιακού». Στο τέλος του άρθρου υπάρχουν τα links από τα 2 άρθρα.
Τι σημαίνει όμως εμπειρικό κομμάτι με μελέτη περίπτωσης τα Εξάρχεια για την αποανάπτυξη; Σίγουρα είναι διαφορετικό πράγμα η ακαδημαϊκή επεξήγηση με βιβλιογραφία και άλλο είναι η απλή εξήγηση μου για οραματισμούς κοινωνιών αποανάπτυξης. Δεδομένου ότι στην παγκόσμια βιβλιογραφία γίνεται λόγος για μικρά πειράματα αποανάπτυξης και συνήθως έξω από τον αστικό ιστό, εγώ θα ασχοληθώ με μια πόλη που μέσα της έχει μια άλλη πόλη. Βέβαια η διδακτορική μου διατριβή που δεν την τελείωσα επικεντρώνεται στα χρόνια της οικονομικής κρίσης και όχι στο σήμερα. Πως μπορεί όμως μια γειτονιά ή καλύτερα συνοικία της Αθήνας και μάλιστα στο κέντρο της να είναι μια κοινωνία της αποανάπτυξης; Έτσι λόγω του ουτοπικού χαρακτήρα της αποανάπτυξης θα σας εξηγήσω τι είναι αυτό που ονομάζω χαρτογράφηση της περιοχής από την προσωπική μου εμπειρία, γιατί στην ουσία ο ερευνητής (δηλαδή εγώ) ήταν μέσα στο σημείο έρευνας για αρκετά χρόνια.
Τα Εξάρχεια σε αντίθεση με άλλες σύγχρονες ετεροτοπίες, όπως εναλλακτικές κοινότητες ή εμπορικά κέντρα, στοχεύουν να ξεφύγουν από το νεοφιλελευθερισμό και τον καπιταλισμό. Οι ετεροτοπίες που υπάρχουν σε μία κοινωνία, δίνουν τη θέση τους στην ετερότητα, όπου με τη σειρά της ανοίγει το δρόμο για τη πολυφωνία και την ετερογένεια. Η ετερογένεια του χώρου, οργανώνει την οικονομική ζωή έξω από το καπιταλιστικό σύστημα της αγοράς, δημιουργώντας σε αυτούς τους «άλλους χώρους» «διαφορετικές οικονομίες». Με τον όρο διαφορετικές οικονομίες, νοούνται οι εναλλακτικές οικονομίες που δημιουργούνται, είτε εντός του καπιταλιστικού συστήματος, είτε εκτός. Οι διαφορετικές οικονομίες που βρίσκονται έξω από το καπιταλιστικό σύστημα, κινούνται προς την ατζέντα της αποανάπτυξης.
Οι ετεροτοπίες είναι ένα είδος ενεργά χωροθετημένης ουτοπίας, όπου οι ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις, οι σχέσεις και οι κοινωνικές τάξεις συνεχώς αλλάζουν. Σύμφωνα με τον Φουκώ οι ετεροτοπίες, είναι οι κοινόχρηστοι χώροι ετερότητας με εναλλακτικούς τρόπους κοινωνικής οργάνωσης. Ο Lefebre αναφέρει, ότι είναι αντιθέσεις χώρων που δημιουργούνται από διαφορετικές μορφές οργάνωσης, κουλτούρας και ενασχόλησης με τον χώρο. Είναι ένας χώρος, που μπορεί να χαρακτηριστεί ως «κατώφλι» όπου συνυπάρχουν αντιθέσεις, όπως η τάξη και η αντίσταση ή ο έλεγχος και η ελευθερία. Στις ετεροτοπίες, παράγονται νέες κοινωνικές σχέσεις και νέοι κοινωνικοί δεσμοί, που αναδύονται μέσα από τις συναντήσεις των ανθρώπων.
Τα Εξάρχεια είναι μια περιοχή, διεθνώς γνωστή για την εξέγερση του Πολυτεχνείου και το αντί- καπιταλιστικό της ήθος. Ακόμα και σήμερα, πραγματοποιούνται συμβολικές δράσεις από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, όπου πολλές οργανωμένες διαδηλώσεις καταλήγουν εκεί. Η γειτονιά των Εξαρχείων έχει συμβολική σημασία για το κίνημα και θεωρείται ένας απελευθερωμένος χώρος, που παράγει νέα νοήματα από τις κοινωνικές σχέσεις. Από το 1850 τα Εξάρχεια θεωρούνται τόπος συνάντησης διανοούμενων και φοιτητών, επειδή στεγάστηκαν εκεί τμήματα του Πολυτεχνείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από την εποχή του Πολυτεχνείου, τα Εξάρχεια έχουν γίνει η έδρα ομάδων ακτιβιστών και παράλληλα, η συγκέντρωση ανθρώπων από διαφορετικά υπόβαθρα (καλλιτέχνες, αναρχικοί, φεμινίστριες, οικολόγοι κ.ο.κ.) δημιουργεί το λεγόμενο «εναλλακτικό περιβάλλον». Στον ετερογενή χώρο των Εξαρχείων, δημιουργείται ένας τύπος αντίστασης μέσω της κατανάλωσης, από συλλογικές δράσεις εναλλακτικών μορφών οικονομίας. Η κάθε κοινωνία αξιοποιεί διαφορετικά τον χώρο που παράγει.
Ο χώρος περιλαμβάνει μία συλλογή από ανθρώπους και ιδέες, χωρίς να έχουν απαραίτητα συνέχεια στο χρόνο, περιλαμβάνοντας μία ευρύτερη έννοια από αυτή του κοινωνικού κινήματος. Οι κοινοτικοί χώροι δημιουργούν δυνατούς δεσμούς πρόσωπο με πρόσωπο, λόγω της συνάντησης ετερογενών πράξεων και γνώσεων. Τα Εξάρχεια θεωρούνται ως η βάση της αριστερής ριζοσπαστικής πολιτικής, ενώ παράλληλα φημίζονται για τα προσιτά ενοίκια και το φθηνό φαγητό. Ο λόγος που θεωρούνται ως ριζοσπαστικός χώρος πολιτικής, μπορεί να σχετίζεται με το γεγονός ότι εκεί βρίσκεται το Πολυτεχνείο, όπου προστατεύεται από το νόμο ως ακαδημαϊκό άσυλο. Επίσης, οι τοιχογραφίες στους δρόμους στη γειτονιά των Εξαρχείων περιέχουν πολιτικό προσανατολισμό.
Ο ετερογενής χαρακτήρας των Εξαρχείων αντανακλάτε στο εμπορικό προφίλ της περιοχής, όπου υπάρχουν πολλά βιβλιοπωλεία και μαγαζιά εκτυπώσεων, λόγω του φοιτητικού πληθυσμού και της πνευματικής δραστηριότητας. Τα Εξάρχεια είναι μια πυκνοκατοικημένη περιοχή του κέντρου της Αθήνας με πολλούς αυτόνομους κοινωνικούς χώρους και χαρακτηρίζεται από την έντονη κινητοποίηση εξωκοινοβουλευτικών ομάδων.
Επίσης, τα Εξάρχεια διαθέτουν μια ποικιλία κοινωνικών πρακτικών όπως η αλληλεγγύη σε κινήματα και ευάλωτες ομάδες και παράλληλα φημίζονται για την ριζοσπαστική πνευματική και πολιτική ιστορία τους. Επιπρόσθετα, από το 2008 εντός των Εξαρχείων έχουν αναπτυχθεί αρκετά λαϊκά κινήματα και συλλογικότητες καθώς επίσης αντί – καταναλωτικά παζάρια, συλλογικές κουζίνες, καταναλωτικοί συνεταιρισμοί. Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της συνοικίας των Εξαρχείων, είναι οι πρακτικές της καθημερινής ζωής που αναπτύσσονται από τους ανθρώπους, δημιουργώντας σχέσεις πρόσωπο με πρόσωπο.
Η δημιουργία κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών δραστηριοτήτων στο τρόπο ζωής, που αναπτύσσονται βάσει της τοπικότητας συμφωνεί με το φαντασιακό της κοινωνίας της αποανάπτυξης. Οι εναλλακτικές οικονομίες αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό ποσοστό αντίστασης, απέναντι στην εμπορευματοποίηση της κοινωνικής ζωής, απαντώντας σε προβλήματα της καθημερινής ζωής, στηριζόμενες σε κοινές δεσμεύσεις εντός της κοινότητας.
Στη συνοικία των Εξαρχείων, έχουν αναπτυχθεί διάφοροι πειραματισμοί εναλλακτικών μοντέλων οικονομίας, όπως άτυπα εναλλακτικά δίκτυα ανταλλαγής, αλληλοχαριστικά παζάρια και χώροι αλληλέγγυου εμπορίου. Οι μη καπιταλιστικές πολιτικές και εγχειρήματα, δημιουργούν το φαντασιακό της αποανάπτυξης. Η αναγκαιότητα της αποανάπτυξης, έχει γίνει πολιτικό σύνθημα σε διάφορους αντικαπιταλιστικούς χώρους, όπως η γειτονιά των Εξαρχείων.
Αυτό το μίγμα των εναλλακτικών χώρων, μαζί με τον ακτιβισμό, αποτελεί ένα αίσθημα μετακαπιταλιστικών συλλογικών χώρων, που αποκαλούνται «αυτόνομες γεωγραφίες». Δηλαδή τοπικοί χώροι, που δημιουργούν μετακαπιταλιστικά φαντασιακά, κινητοποιώντας τη συλλογική δράση και προωθώντας τις συναισθηματικές σχέσεις, για την επίσπευση νέων τρόπων ζωής. Παράλληλα, λόγω των διάφορων ενώσεων, της δράσης των κατοίκων από κοινού και της αυτοδιαχείρισης, η κοινότητα των Εξαρχείων, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «αυτόνομη βιώσιμη γειτονιά». Κατά τον Harvey βιώσιμη γειτονιά, ορίζεται ως μια ανεξάρτητη πόλη μέσα στην πόλη, που διατηρεί το συμβολικό πλούτο της παραδοσιακής αστικής μορφής και βασίζεται στο διάλογο και την ποικιλομορφία. Τα Εξάρχεια όπως και άλλες τοποθεσίες, για παράδειγμα η Τσιάπας, παράγουν ένα φαντασιακό αντίστασης, απέναντι στη νεοφιλελεύθερη λογική της προόδου. Στα Εξάρχεια, εμφανίζεται ένα είδος κοινωνικού κεφαλαίου, που ενσωματώνει όλες τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις των κατοίκων με αντικαπιταλιστικές, αντι-υλιστικές και αντικαταναλωτικές συμπεριφορές. Το κοινωνικό κεφάλαιο, διευκολύνει τη συλλογική δράση μέσα από τη συνεργασία των ανθρώπων, οδηγώντας στην ανάπτυξη των κοινοτήτων.
https://enallaktikos.gr/o-entopismos-tis-etheloysias-aplotitas-se-astiko-eterochoro-tis-oikonomias/
https://enallaktikos.gr/i-apoapoikiopoiisi-toy-fantasiakoy/
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
