Του Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Το παρόν άρθρο βασίζεται σε μια ερώτηση που μου έκαναν από το κοινό, στο 1ο Πανελλήνιο Διεπιστημονικό Συνέδριο για τα Κοινά και την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, 4-7 Μαΐου 2017, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και αφορά το πως μπορεί να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε να είναι ρεαλιστική η πρόταση της αποανάπτυξης.
Πιθανόν, η μετάβαση πέρα από τον καπιταλισμό στα πλαίσια της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας είναι η μόνη διέξοδος, όμως μέχρι τώρα οι καινοτομίες της είναι υπαρκτές μόνο σε αγροτικές περιοχές ή ήμι – αγροτικές, δηλαδή προάστια, και όχι σε αστικά κέντρα. Συνήθως, στα αστικά κέντρα μιλάμε για την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία της αγοράς που λειτουργεί συμπληρωματικά για τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού.
Η αποανάπτυξη θεωρείται ουτοπική πρόταση για πολλούς οικονομολόγους, διότι αμφισβητεί το δόγμα της αύξησης του Α.Ε.Π., με στόχο την κοινωνική ευημερία και την οικονομική μεγέθυνση ως μονόδρομο για την ανθρώπινη πρόοδο. Στη πραγματικότητα, η οικονομική ανάπτυξη έχει οριστεί πάνω από οποιαδήποτε πολιτική δικαιοσύνη και αναδιανομή, έχοντας τη σκέψη της προσωπικής και κοινωνικής ευημερίας μέσα από τον υλισμό. Οι άνθρωποι συγκρίνουν τη συναισθηματική αξία του υλικού τους πλούτου, ενώ πολλούς τους ικανοποιεί να κατέχουν περισσότερα από άλλους.
Η παγκόσμια κρίση έχει δημιουργήσει σε αρκετούς επιστήμονες το αίσθημα ότι βρισκόμαστε σε μία κατάσταση πραγματικής αποανάπτυξης, με αποτέλεσμα να αναρωτιούνται αν υπάρχει εναλλακτικό πολιτικό μοντέλο. Το πολιτικό μοντέλο που προτείνεται ως εναλλακτικό και ταυτόχρονα ριζοσπαστικό είναι της ευτυχισμένης αποανάπτυξης, δηλαδή η προώθηση της συνεργασίας σε αντίθεση με τον ανταγωνισμό, σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο. Όταν αναφερόμαστε στη μείωση του Α.Ε.Π. δεν εννοούμε σε αυτή καθαυτή τη μείωση, αλλά σε μια αποανάπτυξη του καταναλωτισμού, του οικονομισμού, του παραγωγισμού, του καπιταλισμού, της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη φύση και της συσσώρευσης του κεφαλαίου.
Η κριτική που ασκείται προς την αποανάπτυξη είναι ότι αν επικρατούσε θα δημιουργούσε αποπληθωρισμό, αύξηση του δημόσιου χρέους, μείωση αγοραστικής δύναμης μελλοντικών γενεών και αύξηση της ανεργίας. Έτσι, πολλοί θεωρούν ότι είναι ουτοπία, διότι αμφισβητεί το δόγμα της αύξησης του Α.Ε.Π. με στόχο την κοινωνική ευημερία και την οικονομική μεγέθυνση, με στόχο την ανθρώπινη πρόοδο. Βέβαια πολλοί επιστήμονες, πιστεύουν ότι θα πρέπει να γίνει μια μετάβαση πέρα του καπιταλισμού για να υλοποιηθεί.
Η ερώτηση από το ακροατήριο στο συνέδριο της Θεσσαλονίκης είναι η εξής: Πως μπορεί να δημιουργηθεί η αποανάπτυξη στη χώρα μας αφού θα αύξανε το δημόσιο χρέος;
Η απάντηση μου:
Το δημόσιο χρέος αυξάνεται διότι δεν έχουμε το δικό μας νόμισμα, αλλά το ευρώ. Αν είχαμε δικό μας νόμισμα, θα μπορούσαμε να κόψουμε ανά πάσα στιγμή και να αυξήσουμε τη προσφορά του χρήματος, με αποτέλεσμα να μειωθεί. Τώρα λόγω του ότι βρισκόμαστε στην Ευρωζώνη, η προσφορά χρήματος αυξάνεται μέσα από το δανεισμό, με αποτέλεσμα να πρέπει να αποπληρωθεί το δάνειο και οι τόκοι. Εάν θέλετε την άποψη μου, ο Κορνήλιος Καστοριάδης αναφέρεται στις κοινωνικά φαντασιακές σημασίες, δηλαδή σε ανθρώπινες επινοήσεις που ρυθμίζουν τη κοινωνία, όπως το κράτος, το χρήμα , ο θεός κ.α.
Παρακάτω θα δούμε μερικούς δείκτες ευημερίας και το γιατί η πρόταση της αποανάπτυξης αναφέρεται κριτικά προς το Α.Ε.Π. Περισσότερες πληροφορίες υπάρχουν σε παλαιότερο άρθρο μου που έχει δημοσιεύσει ο εναλλακτικός στην διεύθυνση:
enallaktikos.gr/o-mythos-toy-a-e-p-os-deikti-eyimerias/
Το Α.Ε.Π. που ισοδυναμεί με την ανάπτυξη, δεν θεωρείται μία αξιόπιστη ένδειξη κοινωνικής ευημερίας, αν και είναι χρήσιμη η αύξησή του για ορισμένες χρονικές περιόδους, ή και για ορισμένες χώρες. Επίσης, οι βασικές επικρίσεις που σχετίζονται με την ανάπτυξη, είναι προσανατολισμένες στο γεγονός, ότι σε όλες τις περιστάσεις, η αύξηση συνεπάγεται ένα αυξανόμενο ποσοστό της ενέργειας και της ζήτησης υλικού, που αναπόφευκτα παράγει την εξάντληση των πόρων και των περιβαλλοντικών ζημιών.
Επειδή λοιπόν το Α.Ε.Π. δεν είναι ένας αντιπροσωπευτικός δείκτης για την ευημερία, αρκετές χώρες χρησιμοποιούν τον δείκτη H.P.I. (Happy Planet Index), ο οποίος υπολογίζει την επίδραση της εκμετάλλευσης της φύσης στην ανθρώπινη ευτυχία.
Happy Planet Index = (experienced well-being χ life expectancy)/ecological footprint
( (βιωμένη ευημερία χ προσδόκιμο ζωής)/οικολογικό αποτύπωμα )
Ο δείκτης αποκαλύπτει σε ποιες χώρες, οι κάτοικοι διαβιούν μια ευτυχισμένη ζωή, μέσα από το γινόμενο του προσδόκιμου ζωής και του δείκτη της ικανοποίησης της ζωής, διαιρούμενο με το κατά κεφαλήν οικολογικό αποτύπωμα. Για την χώρα μας ο δείκτης H.P.I. είναι 40,5%.
Ένας βελτιωμένος δείκτης ευημερίας, σε σχέση με το Α.Ε.Π., είναι ο Δείκτης Βιώσιμης Οικονομικής Ευημερίας (Index of Sustainable Economic Welfare). Παρακάτω βρίσκεται ο τύπος του I.S.E.W.:
ISEW= personal consumption + public non-defensive expenditures – private defensive expenditures + capital formation + services from domestic labour – costs of environmental degradation – depreciation of natural capita
(η κατά κεφαλήν κατανάλωση + οι δημόσιες μη αμυντικές δαπάνες – οι ιδιωτικές αμυντικές δαπάνες + ο σχηματισμός του κεφαλαίου + οι υπηρεσίες οικιακής εργασίας – το κόστος της υποβάθμισης του περιβάλλοντος – η απόσβεση του φυσικού κεφαλαίου)
Σε επόμενο άρθρο θα συνεχίσω να αναφέρω και άλλους δείκτες ευημερίας, όπως επίσης και καινοτομίες βάσης της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, όπως είναι οι τράπεζες χρόνου ή τα τοπικά συστήματα ανταλλακτικού εμπορίου.
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
9/12/25
