Του Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Το παρόν άρθρο είναι το «δεύτερο μέρος» από την ομιλία μου στο 1ο Πανελλήνιο Διεπιστημονικό Συνέδριο για τα Κοινά και την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, 4-7 Μαΐου 2017, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, η οποία ήταν μέρος της διδακτορικής μου διατριβής με θέμα: «Εθελοντική αποανάπτυξη: μία εναλλακτική πρόταση ανάπτυξης και κοινωνικής ευημερίας χωρίς οικονομική μεγέθυνση».
Ο ορισμός της αποανάπτυξης αναφέρεται σε μία εθελούσια μετάβαση προς μια κοινωνία δίκαιη, συμμετοχική και οικολογικά βιώσιμη, συρρικνώνοντας ταυτόχρονα τα ποσοστά παραγωγής και κατανάλωσης. Οι στόχοι της αποανάπτυξης αναφέρονται στην κάλυψη των βασικών ανθρώπινων αναγκών, στην διασφάλιση υψηλής ποιότητας ζωής και στην μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της οικονομίας. Στόχος μέσα από την αποανάπτυξη είναι να δημιουργηθεί μια «σταθερή οικονομία» με σταθερό επίπεδο κατανάλωσης, παραγωγής και διακίνησης προϊόντων. Τα χαρακτηριστικά της αποανάπτυξης περιστρέφονται γύρω από την οικολογία, δηλαδή ότι το μέχρι τώρα οικονομικό μοντέλο, αν θέλετε σε μαρξιστικούς όρους, καπιταλισμός, αλλά και το σύστημα της αγοράς δεν έχουν δώσει τις απαραίτητες λύσεις στα περιβαλλοντικά προβλήματα κατά την ανάπτυξη της οικονομίας.
Οι θεωρίες που αφορούν την αποανάπτυξη άρχισαν να εμφανίζονται την δεκαετία του 70’ και συγκεκριμένα η έκθεση της Λέσχης της Ρώμης ήταν το έναυσμα, ώστε να αναπτυχθούν φιλοσοφικές ανησυχίες και κριτική απέναντι στο δόγμα της απεριόριστης ανάπτυξης. Η οικονομική διαδικασία στοχεύει στην αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης, αψηφώντας τους νόμους της φυσικής και τους πεπερασμένους πόρους.
Την ίδια δεκαετία, ο οικονομολόγος Herman Daly (1977) δημοσίευσε το βιβλίο του με θέμα την οικονομία σταθερής κατάστασης. Ο Daly αναφέρθηκε σε μία κοινωνικά βιώσιμη οικονομική αποανάπτυξη που πρέπει να δημιουργηθεί στις πλούσιες χώρες, με αποτέλεσμα να περάσουμε σε μία οικονομία σταθερής κατάστασης. Οι πλούσιες χώρες θα πρέπει να αποσυνδέσουν την αύξηση των εκπομπών CO2 με τη κοινωνική και ατομική ευημερία.
Ένας από τους επιστήμονες που πρωτοστάτησε απέναντι στη θεωρία των νεοκλασικών οικονομολόγων και θεωρείται ο εμπνευστής της αποανάπτυξης είναι ο Nicholas Georgescu-Roegen. Ο Georgescu-Roegen διαπίστωσε μέσα από την εργασία του, ότι για να εξοικονομηθούν τα φυσικά αποθέματα για τις επόμενες γενιές, θα πρέπει να μειωθεί η κατανάλωση τους. Ο Georgescu-Roegen ήταν μέλος της Λέσχης και αποχώρισε διότι δεν πίστευε ότι η βιώσιμη ανάπτυξη που πρότειναν τα υπόλοιπα μέλη, θα μείωνε τις περιβαλλοντικές πιέσεις από τη διαδικασία της οικονομικής μεγέθυνσης. Ο Georgescu-Roegen στο βιβλίο που είχε δημοσιεύσει το 1971 σχετικά με το νόμο της εντροπίας και την οικονομική διαδικασία, αντικατέστησε τη συνολική συνάρτηση παραγωγής με ένα δικό του μοντέλο, το οποίο το ονόμασε μοντέλο κεφαλαίου ροής.
Ακόμα και η λύση που προτάθηκε από το 1987 όπως της βιώσιμης ανάπτυξης, δεν απαντάει στα περιβαλλοντικά προβλήματα, ενώ στην ουσία καταλήγει σε αυτό που αποκαλούμε πράσινο καπιταλισμό για δύο λόγους:
Ο ένας είναι με αυτό που ονομάζουμε προγραμματισμένη απαξίωση. Δηλαδή, την σταδιακή αχρήστευση ενός προϊόντος, όχι λόγω της συχνής χρήσης του, αλλά λόγω μόδας.
Ο δεύτερος είναι αυτό μου ονομάζουμε rebount effect ή το παράδοξο του Jevons, εδώ θα σας δώσω ένα παράδειγμα για να το καταλάβετε αλλά και για να το εξηγήσω καλύτερα. Ενώ λοιπόν όλες οι συσκευές στο σπίτι μου μπορεί να είναι πράσινες, μπορεί να εργάζομαι στο Ελσίνκι όπου να ταξιδεύω δύο φορές τη μέρα. Με αποτέλεσμα το οικολογικό μου αποτύπωμα να είναι τελικά μεγαλύτερο.
Ο Georgescu-Roegen, χρησιμοποιώντας το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής που αναφέρει ότι η ενέργεια στη πάροδο του χρόνου διατηρείται αλλά δέχεται μια μικρή υποβάθμιση, ανέφερε ότι η οικονομία δεν μπορεί να αναπαριστάται ως κλειστή κυκλική κίνηση σε ένα πεπερασμένο πλανήτη. Η θερμοδυναμική προσέγγιση θεωρεί την οικονομία ως μέρος του βιολογικού συστήματος του μεταβολισμού και ενθαρρύνει την ανάπτυξη μιας κοινωνίας που τροφοδοτείται από βιολογική γεωργία, λόγω μειωμένων απορριμμάτων. Ο Georgescu-Roegen, εξήγησε ότι ο άνθρωπος απορροφά ενέργεια και τη μετατρέπει σε απορρίμματα. Έτσι ακόμα και αν η οικονομική δραστηριότητα του ανθρώπου στοχεύει στη μείωση της περιβαλλοντικής μόλυνσης, δημιουργεί αύξηση της εντροπίας. Για αυτό το λόγο πίστευε ότι αν η οικονομική δραστηριότητα είναι εντροπική, η οικονομική ανάπτυξη θα πρέπει να μειωθεί ή και να μηδενιστεί, ώστε να διασφαλιστούν οι επόμενες γενεές από τα απόβλητα.
Ο μεταβολισμός της ανθρώπινης κοινωνίας έχει υποστεί δύο μεγάλους μετασχηματισμούς, ο ένας είναι από την εποχή των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στη γεωργική και ο άλλος είναι από τη γεωργική εποχή, στη βιομηχανική. Ο κοινωνικός μεταβολισμός προέρχεται από το βιομηχανικό μεταβολισμό που αναφέρεται στο σύνολο των ροών, υλικών και ενέργειας, μέσα σε ένα βιομηχανικό σύστημα. Όμως, ο κοινωνικός μεταβολισμός έχει μία ευρεία έννοια, διότι περικλείει τους τρόπους διαβίωσης και πέρα των βιομηχανικών κοινωνιών. Η έννοια του κοινωνικού μεταβολισμού είναι επιφορτισμένη από την εργασία του Georgescu-Roegen και στόχος της είναι να πλαισιώσει μελέτες γύρω από το βιοφυσικό. Σύμφωνα με την έννοια του κοινωνικού μεταβολισμού, η ποσότητα της ενέργειας και της ύλης που χρησιμοποιείται, θα πρέπει να μειωθεί σημαντικά και ταυτόχρονα η χρήση της γης να γίνεται από ενεργειακά συστήματα παραγωγής.
Η κριτική που ασκείται προς την αποανάπτυξη είναι ότι αν εφαρμοστεί θα δημιουργηθεί αποπληθωρισμός, θα αύξηση του δημόσιου χρέους, μείωση αγοραστικής δύναμης μελλοντικών γενεών και αύξηση της ανεργίας. Έτσι, πολλοί θεωρούν ότι είναι ουτοπία διότι αμφισβητεί το δόγμα της αύξησης του Α.Ε.Π. με στόχο την κοινωνική ευημερία και την οικονομική μεγέθυνση, με στόχο την ανθρώπινη πρόοδο.
Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι θα πρέπει να γίνει μια μετάβαση πέρα του καπιταλισμού για να υλοποιηθεί, αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση.
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
1/12/25
