Του Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου
Το παρόν άρθρο βασίζεται σε μια «ιδέα» μέσα από μια συζήτηση για την διπλωματική μου εργασία να γίνει βιβλίο. Το θέμα της διπλωματικής μου στο μεταπτυχιακό της βιώσιμης ανάπτυξης με κατεύθυνση τοπική ανάπτυξη, στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, ήταν η κοινωνική οικονομία και οι καινοτομίες της, όπως οι τράπεζες χρόνου και τα ανταλλακτικά συστήματα εμπορίου.
Εδώ θα ασχοληθώ περισσότερο με το «πρώιμο στάδιο» της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, το συνεργατισμό και θα ασχοληθώ με την Βιομηχανική Επανάσταση και στην συνέχεια θα αναφέρω μερικές πληροφορίες για τις Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις (Κοιν.Σ.Επ) και το νομικό πλαίσιο που τις διέπει.
Κατά τα τέλη του 17ου αιώνα και αρχές του 18ου, η παγκόσμια οικονομία, ο τρόπος εργασίας και συνεργασίας των ανθρώπων, ο τρόπος παραγωγής προϊόντων, η κοινωνία, το περιβάλλον αλλά και ο τρόπος ζωής των ανθρώπων, άλλαξε ριζικά. Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα δημιουργείται το πρώτο μεγάλο κίνημα αλληλεγγύης και συνεργατισμού, λόγω της άνισης κατανομής του πλούτου, των άσχημων συνθηκών εργασίας και της καταπάτησης των εργασιακών δικαιωμάτων.
Οι άνθρωποι μετακινήθηκαν από την ύπαιθρο και το παραδοσιακό τρόπο ζωής τους, στα αστικά κέντρα για να εργαστούν στα εργοστάσια, ενώ η παραδοσιακή οικονομία που μέχρι πρότινος εξαρτιόταν από τη γη, εντός της οποίας λειτουργούσε ο αντιπραγματισμός και η οικιακή οικονομία, μετατράπηκε σε μία βιομηχανοποιημένη οικονομία. Η επιχειρηματικότητα της εποχής βασίζονταν, σε μικρές συνεργατικές οικονομικές μονάδες της υπαίθρου και σε συντεχνίες, όπου η παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών κάλυπταν ανάγκες της κοινότητας.
Η Βιομηχανική Επανάσταση χαρακτηρίστηκε από την ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, από την αστικοποίηση και από τη περιβαλλοντική ρύπανση, σηματοδοτώντας την αρχή μίας νέας εποχής. Η οικονομική διαδικασία βασιζόταν στη μεγιστοποίηση του κεφαλαίου όπου τις περισσότερες φορές βασιζόταν στην εκμετάλλευση των εργασιακών δικαιωμάτων. Η Κοινωνική Οικονομία κατά το 19ο αιώνα χαρακτηρίζεται από μια έκρηξη ιδεών ως αντίδραση για τις κοινωνικές βιαιότητες της Βιομηχανικής Επανάστασης, διαμορφώνοντας τη σύγχρονη όψη της.
Ο καταμερισμός της εργασίας επεκτάθηκε σε νέες θέσεις εργασίας, λόγω των εργοστασίων, αλλά ταυτόχρονα και σε νέες κοινωνικές τάξεις, που πολλές φορές ήταν αντικρουόμενων συμφερόντων. Η Βιομηχανική Επανάσταση σηματοδότησε την αρχή μίας νέας εποχής που χαρακτηρίστηκε από τη δημιουργία μεγάλων αστικών πόλεων και τη ρύπανση του περιβάλλοντος. Η «καπιταλιστική» ανάπτυξη της οικονομίας ενθάρρυνε μία οικονομία βασισμένη στην συνεχή παραγωγή και στην αυξημένη κατανάλωση αγαθών. Αυτή η εποχή χαρακτηρίστηκε από μία άνιση κατανομή του πλούτου μεταξύ των ανθρώπων, δημιουργώντας μία οικονομία βασισμένη στην συνεχή ανάπτυξη του οικονομικού κεφαλαίου. Μία αύξηση του κεφαλαίου όπου τις περισσότερες φορές ήταν βασισμένη στην εκμετάλλευση των εργασιακών δικαιωμάτων.
Πρωτοπόρος και πρόδρομος του συνεργατικού κινήματος της εποχής θεωρείται ο «ουτοπιστής», Ρόμπερτ Όουεν, πολέμιος του καπιταλιστικού συστήματος, πιστεύοντας σε ιδέες όπως η αυτάρκεια, η αυτοδιαχείριση της παραγωγής, οι καλύτερες συνθήκες εργασίας σε συνδυασμό με υψηλότερους μισθούς, οι οποίες γίνονται υλοποιήσιμες μέσα από την συνεργασία και την αλληλοβοήθεια. Ο Όουεν θεωρείται ο πρωτεργάτης του συνεργατισμού, αλλά και του συνδικαλισμού, διότι προώθησε επαναστατικές μεταβολές των εργοστασιακών δικαιωμάτων, όπως η μείωση των ωρών εργασίας, η καλή διαβίωση των εργαζομένων, η αύξηση των ημερομισθίων αλλά και η ανάπτυξη του δίκαιου εμπορίου.
Σε παλιότερο άρθρο μου, στο δρόμο της Αριστεράς, «Από τους «ουτοπιστές» μέχρι την ουτοπία» γράφω πως ο Όουεν, πίστευε σε μία κοινωνία συνεταιριστική που βασιζόταν στις συνεταιριστικές αρχές. Το πείραμα του η Νέα Αρμονία, βασιζόταν στη διοίκηση και στη διαχείριση της κοινότητας από τους εργάτες – κατοίκους, ενώ οι συναλλαγές γινόντουσαν βάσει ενός εναλλακτικού νομίσματος που συνδεόταν με την εργασία.
Κατά τις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80, εμφανίζεται η Αλληλέγγυα Οικονομία ως μια σύγχρονη μορφή της Κοινωνικής Οικονομίας. Η αλληλέγγυα οικονομία θεωρείται ως η «εξέλιξη» της κοινωνικής οικονομίας με πληθώρα οικονομικών δραστηριοτήτων, θέτει τις βάσεις για τον εξανθρωπισμό της παγκοσμιοποίησης και της κοινωνικά δίκαιης βιώσιμης ανάπτυξης. Η αλληλέγγυα οικονομία θεωρείται μια εναλλακτική πρόταση για τον «καπιταλιστικό τρόπο» ανάπτυξης της οικονομίας, βασιζόμενη στις αρχές της συνεργατικής οικονομίας.
Η κατάσταση στην Ελλάδα, επί Χούντας, η κατάργηση των συνδικαλιστικών ελευθεριών και η καταπίεση στους χώρους εργασίας, μαζί με τη συμπίεση του εργατικού εισοδήματος, δημιούργησε μια συσσώρευση του κεφαλαίου σε κάποιους κλάδους, που ήδη άρχισαν να αφήνουν την παραδοσιακή οργάνωση της εργασίας του συντεχνιακού εργάτη και περάσανε σιγά-σιγά στην αλυσίδα παραγωγής, με πολλές συνέπειες στις εργασιακές σχέσεις.
Στην συνέχεια με την οικονομική κρίση και την αύξηση της ανεργίας η Σύνοδος Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρουσίασε τη Κοινωνική Οικονομία ως σημαντικό παράγοντα για τη κοινωνική συνοχή, την οικονομική ανάπτυξη και τη προστασία του περιβάλλοντος. Οι αξίες της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας είναι η αυτόνομη διακυβέρνηση, η αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων της κοινότητας, η βιώσιμη διαχείριση των πόρων, η αυτάρκεια και η παραγωγική διαφοροποίηση από τους μηχανισμούς της αγοράς.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, μέχρι πρότινος οι αξίες της Κοινωνικής Οικονομίας προωθούνταν μέσα από συνεταιρισμούς, είτε αστικούς είτε αγροτικούς, ενώ παράλληλα δραστηριοποιόντουσαν σε συλλογικές δράσεις πολιτών προς αυτή την κατεύθυνση, χωρίς βέβαια να έχουν νομική υπόσταση.
Ο νόμος 4019/2011 περί Κοινωνικής Οικονομίας ανοίγει ένα νέο τομέα στην χώρα μας, που αφορά την κοινωνική επιχειρηματικότητα, που η χρήση του αλλά και η εφαρμογή του ανοίγει ένα καινούργιο κεφάλαιο έρευνας της ακαδημαϊκής κοινότητας. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις είναι εταιρείες που έχουν θετικό κοινωνικό αντίκτυπο και έχουν θέσει κοινωνικούς επιχειρηματικούς στόχους, αντί να ενδιαφέρονται απλώς για τη μεγιστοποίηση των κερδών τους. Από το 2011, όπου δημιουργήθηκε ο νόμος περί Κοινωνικής Οικονομίας και κοινωνικής επιχειρηματικότητας, άνοιξε ο δρόμος για την ανάπτυξη των κοινωνικών επιχειρήσεων. Επίσης, ο νόμος θέτει σαν πρωτεύοντα στόχο την ένταξη των ευπαθών ομάδων του πληθυσμού σε ρυθμούς πλήρης απασχόλησης, αλλά και την ενεργοποίηση τους στα κοινά.
Φορέας της Κοινωνικής Οικονομίας αλλά και το μέσο ώστε να υλοποιηθούν τα παραπάνω είναι: η Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση (Κοιν.Σ.Επ.), η οποία έχει ίδια σύσταση καταστατικού, όπως ο αστικός συνεταιρισμός, η μόνη διαφορά από τους συνεταιρισμούς είναι στο αριθμό των μελών, δηλαδή η Κοιν.Σ.Επ. χρειάζεται 5 μέλη αν είναι συλλογικού σκοπού ή κοινωνικής φροντίδας και 7 μέλη αν είναι Κοιν.Σ.Επ. ένταξης. Από εκεί και πέρα, ισχύει ότι και για τους συνεταιρισμούς, δηλαδή δεν αποσκοπεί στο κέρδος, κάθε μέλος έχει μια ψήφο και βασίζεται σε αμεσο-δημοκρατικές σχέσεις μεταξύ των μελών της. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις είναι εταιρείες που έχουν θετικό κοινωνικό αντίκτυπο και έχουν θέσει κοινωνικούς επιχειρηματικούς στόχους, αντί να ενδιαφέρονται απλώς για τη μεγιστοποίηση των κερδών τους.
Η πτυχιακή που έκανα στο Μεσολόγγι με τον κ Καπογιάννη, καθώς και το βιβλίο που έγραψε μαζί με τον κ Νικολόπουλο, Εισαγωγή στην Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, οι εκδόσεις των συναδέλφων, ήταν το έναυσμα και το ζιζάνιο για τις σπουδές μου στην κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία. Με την ευκαιρία αυτή θέλω να τον ευχαριστήσω.
Περισσότερες πληροφορίες πάνω στο θέμα, μπορείτε να διαβάσετε στο παρακάτω link:
https://edromos.gr/apo-tous-outopistes-mexri-thn-outopia/
Αλεξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος
22/11/25
