Ο Πιτ Χέγκσεθ υιοθέτησε τη Δευτέρα τον πομπώδη τόνο που συνηθίζει να συνοδεύει την έναρξη των αμερικανικών πολέμων, υποσχόμενος νίκη απέναντι στο Ιράν.
«Θα τελειώσουμε αυτόν τον πόλεμο με όρους “America First” της επιλογής του προέδρου Τραμπ — κανενός άλλου, όπως πρέπει», δήλωσε ο υπουργός Άμυνας στο Πεντάγωνο.
Ωστόσο, η δήλωσή του θύμισε μοιραία μια άλλη υπόσχεση, που είχε διατυπωθεί το 2001.
«Αυτή η σύγκρουση ξεκίνησε με το χρονοδιάγραμμα και τους όρους άλλων· θα τελειώσει με τρόπο και σε ώρα της δικής μας επιλογής», είχε πει τότε ο πρόεδρος Τζορτζ Ου. Μπους σε ένα έθνος τραυματισμένο από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Λίγο αργότερα, οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε πολέμους που διήρκεσαν σχεδόν δύο δεκαετίες.
Η ηχώ της Ιστορίας ενισχύει τους φόβους ότι η σημερινή κυβέρνηση αδυνατεί να θυμηθεί τα αιματηρά διδάγματα του πρόσφατου παρελθόντος.
Το μέγεθος του ρίσκου που ανέλαβε ο Ντόναλντ Τραμπ, ξεκινώντας πόλεμο στο πλευρό του Ισραήλ —έναν πόλεμο που έχει ήδη οδηγήσει στη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ— αποτυπώνεται στην κλίμακα των πιθανών εξελίξεων.
Ο κίνδυνος είναι μια σύγκρουση, βασισμένη σε αμφισβητήσιμη αιτιολόγηση, να διασπείρει το χάος σε όλη τη Μέση Ανατολή, να οδηγήσει στον θάνατο χιλιάδων αμάχων και να σπείρει τους σπόρους για νέες τρομοκρατικές επιθέσεις κατά Αμερικανών τα επόμενα χρόνια.
Υπάρχει, ωστόσο, και ένα εναλλακτικό σενάριο για έναν πρόεδρο που εξαπέλυσε επίθεση κατά του Ιράν, κάτι που οι προκάτοχοί του δεν τόλμησαν ποτέ. Θα μπορούσε να επιτύχει μια στρατηγική νίκη, αν εξουδετερώσει την περιφερειακή απειλή ενός ορκισμένου εχθρού των ΗΠΑ εδώ και σχεδόν 50 χρόνια και καταλύσει τη γέννηση της ελευθερίας στο Ιράν.
«Ο πόλεμος που ξεκίνησε ο Τραμπ είναι αδικαιολόγητος και παράνομος. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αποτύχει», δήλωσε τη Δευτέρα ο ιστορικός και μελετητής εξωτερικής πολιτικής Μαξ Μπουτ σε τηλεδιάσκεψη του Council on Foreign Relations, ασκώντας ταυτόχρονα κριτική στον πρόεδρο για αλαζονεία.
Οι ΗΠΑ υπόσχονται κλιμάκωση
Καθώς ο πόλεμος εισέρχεται στην τέταρτη ημέρα του, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ διαμηνύουν ότι θα κλιμακώσουν την επίθεση κατά του Ιράν. Η εναπομείνασα ηγεσία της Τεχεράνης εμφανίζεται αποφασισμένη να πυροδοτήσει περιφερειακό χάος.
Τρία γενικά σενάρια φαίνονται πιθανά:
► Το πιο αισιόδοξο σενάριο είναι ότι ημέρες αεροπορικών επιδρομών κατά των μηχανισμών καταστολής του ιρανικού κράτους θα μπορούσαν να προκαλέσουν λαϊκή εξέγερση. Ένα νέο Ιράν θα μπορούσε να μεταμορφώσει τη Μέση Ανατολή.
► Ένα πιο χαοτικό —και ίσως πιο πιθανό— ενδεχόμενο είναι ότι οι επιζώντες ηγέτες του Ιράν θα οικοδομήσουν ένα νέο καθεστώς. Ωστόσο, η αμερικανική επιχείρηση θα μπορούσε να θεωρηθεί επιτυχής εάν αποδυναμώσει αποφασιστικά το πυρηνικό, πυραυλικό και στρατιωτικό δυναμικό που καθιστά το Ιράν περιφερειακή απειλή. Αυτό ίσως αποτελεί αποδεκτή έκβαση για το Ισραήλ, αλλά θα μπορούσε να οδηγήσει σε μελλοντικούς πολέμους για να αποτραπεί η ανασυγκρότηση των δυνατοτήτων του νέου καθεστώτος.
► Το χειρότερο σενάριο είναι το Ιράν να εξελιχθεί σε μια νέα Λιβύη, μέσα σε ένα κενό εξουσίας σε ένα κράτος διαλυμένο από χρόνια αυταρχισμού. Εσωτερικές συγκρούσεις ή εμφύλιος πόλεμος θα μπορούσαν να ξεσπάσουν, εξάγοντας χάος, προκαλώντας προσφυγική κρίση και αφήνοντας τα αποθέματα ουρανίου της χώρας ευάλωτα σε εξτρεμιστικές ομάδες.
Πού μπορεί να πάει στραβά
Αν οι Αμερικανοί είναι μπερδεμένοι για το τι έρχεται, αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς η κυβέρνηση αλλάζει διαρκώς την αιτιολόγηση του πολέμου.
Ο Τραμπ έχει κάνει λόγο για αλλαγή καθεστώτος και για την επιθυμία του να προσφέρει στους Ιρανούς την ελευθερία τους. Έχει δεσμευτεί να καταστρέψει ένα πυρηνικό πρόγραμμα που ήδη ισχυριζόταν ότι είχε εξαλείψει. Ο Χέγκσεθ τόνισε τη Δευτέρα την ανάγκη εκδίκησης για Αμερικανούς που σκοτώθηκαν σε ιρανικές τρομοκρατικές επιθέσεις ή από ιρανικά υποστηριζόμενες πολιτοφυλακές κατά τη διάρκεια της αμερικανικής κατοχής στο Ιράκ. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ διεξήγαγαν προληπτικό πόλεμο επειδή το Ισραήλ σχεδίαζε να επιτεθεί στο Ιράν και τα αμερικανικά στρατεύματα στην περιοχή θα αντιμετώπιζαν αντίποινα.
Αν αυτή η ασαφής επιχειρηματολογία αντικατοπτρίζει μια κυβέρνηση που δεν γνωρίζει επακριβώς γιατί μπήκε σε πόλεμο, τότε η εκστρατεία ενδέχεται ήδη να βρίσκεται σε δυσκολία.
«Δεν υπάρχει πραγματικά σαφής στρατηγική. Και πρέπει να ακούσουμε από τον πρόεδρο τι θέλει», δήλωσε τη Δευτέρα στο CNN η Δημοκρατική γερουσιαστής Τζιν Σαχίν. «Πρόκειται για μια ευκαιρία για μια πραγματική καμπή στη Μέση Ανατολή, αν πετύχουμε. Αλλά δεν είναι καθόλου σαφές πώς θα εξελιχθεί».
Ωστόσο, για τον Τραμπ, η ασάφεια δεν αποτελεί ανωμαλία αλλά χαρακτηριστικό.
Διατηρώντας τους πολεμικούς στόχους ασαφείς, δημιουργεί πολιτικό χώρο για να κηρύξει τη νίκη όποτε το επιθυμήσει. Φαίνεται να έχει μάθει ένα μάθημα από το Ιράκ και το Αφγανιστάν: οι μεγάλης κλίμακας χερσαίοι πόλεμοι ενέχουν τον κίνδυνο βαλτώματος.
Ωστόσο, είναι δύσκολο να βρεθεί έστω ένα παράδειγμα όπου η αεροπορική ισχύς οδήγησε σε αλλαγή καθεστώτος και στη γέννηση ενός σταθερού διαδόχου κράτους. Αν και ο Τραμπ επέμεινε τη Δευτέρα ότι δεν θα «βαρεθεί», ορισμένοι επικριτές του αμφισβητούν τη διάρκεια της επιμονής του αν το καθεστώς επιβιώσει.
Και ήδη φαίνεται να περιορίζει τους πολεμικούς του στόχους. Τη Δευτέρα δήλωσε ότι το σχέδιο είναι να εξαλείψει το ναυτικό του Ιράν, τα πυραυλικά του προγράμματα και τις μελλοντικές πυρηνικές του φιλοδοξίες. Τόσο ο ίδιος όσο και ο Χέγκσεθ έθεσαν τις βάσεις για μια πιθανή δικαιολογία σε περίπτωση ανασυγκρότησης του καθεστώτος, υπονοώντας ότι οι Ιρανοί θα ευθύνονται οι ίδιοι αν δεν αξιοποιήσουν την ευκαιρία τους. «Νομίζω ότι το μήνυμα του προέδρου ήταν σαφές. Προς τον λαό του Ιράν: Αυτή είναι η στιγμή σας», δήλωσε ο Χέγκσεθ.
Ορισμένοι αναλυτές έχουν συγκρίνει την τακτική του Τραμπ με τη στρατηγική ανατροπής καθεστώτος που επιχείρησε στη Βενεζουέλα, όπου η μεταβατική ηγέτιδα Ντέλσι Ροδρίγκες εμφανίστηκε να συνεργάζεται με την Ουάσιγκτον μετά την επιχείρηση ειδικών δυνάμεων που απομάκρυνε τον πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο.
Ωστόσο, η Ουάσιγκτον προσπαθεί —και αποτυγχάνει— εδώ και δεκαετίες να βρει μετριοπαθείς Ιρανούς αξιωματούχους με τους οποίους θα μπορούσε να συνεργαστεί. Μετά τη δολοφονία του Αγιατολάχ, τα κίνητρα για την ανάδειξη τέτοιων προσώπων φαίνεται να είναι ακόμη λιγότερα.
Παρόλα αυτά, ακόμη και χωρίς ευρύτερη πολιτική αλλαγή, μια στρατιωτική επιτυχία των ΗΠΑ θα μπορούσε να καταστήσει την περιοχή ασφαλέστερη.
«Νομίζω ότι αυτό που θα προκύψει σαφώς από αυτόν τον πόλεμο είναι ένα πολύ, πολύ διαφορετικό καθεστώς, ακόμη κι αν επιβιώσει», δήλωσε ο Έλιοτ Έιμπραμς, ανώτερος συνεργάτης του Council on Foreign Relations και πρώην κορυφαίος αξιωματούχος εξωτερικής πολιτικής στην κυβέρνηση Μπους. «Δεν θα υπάρχει Ανώτατος Ηγέτης πραγματικά “ανώτατος”, όπως ήταν ο Χομεϊνί και ο Χαμενεΐ», πρόσθεσε.
Και συνέχισε: «Θα πρόκειται για μια χώρα σε μεγάλο βαθμό χωρίς τη δυνατότητα χρήσης βίας. Νομίζω ότι όταν τελειώσει αυτό, ακόμη κι αν διαρκέσει μόνο μία εβδομάδα ακόμη, δεν θα έχουν καθόλου πυρηνικό πρόγραμμα. Πιθανότατα δεν θα έχουν πυραυλικούς εκτοξευτές και ίσως ούτε πυραύλους. Δεν θα έχουν ναυτικό».
Ένα αποδυναμωμένο Ιράν θα είχε και ευρύτερες γεωπολιτικές συνέπειες. Θα στερούσε από τη Ρωσία και την Κίνα το τρίτο μέλος του αντιδυτικού τους άξονα και ίσως επιβράδυνε τη ροή drones και πυραύλων προς τη ρωσική πολεμική προσπάθεια στην Ουκρανία.
Το βάρος της Ιστορίας
Ωστόσο, ακόμη και η διατύπωση θετικών σεναρίων για το Ιράν αγνοεί την «κατάρα» της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ό,τι φαίνεται λογικό και πιθανό εντός του Λευκού Οίκου μπορεί να καταρρεύσει όταν έρθει αντιμέτωπο με την πραγματικότητα της Μέσης Ανατολής.
Η Ουάσιγκτον επινόησε αμέτρητες νέες στρατηγικές για να κερδίσει τον πόλεμο στο Αφγανιστάν και αύξησε τα στρατεύματα στο Ιράκ για να καταστείλει την εξέγερση. Παρ’ όλα αυτά, οι ΗΠΑ αποχώρησαν ηττημένες.
Ειρωνικά, ο ίδιος ο Τραμπ είχε αναφερθεί σε αυτή την αποτυχία κατά την πρώτη περιοδεία του στο εξωτερικό στη δεύτερη θητεία του, στη Σαουδική Αραβία: «Οι λεγόμενοι “nation-builders” κατέστρεψαν πολύ περισσότερα έθνη απ’ όσα οικοδόμησαν — και οι επεμβατικοί παρενέβαιναν σε σύνθετες κοινωνίες που ούτε οι ίδιοι κατανοούσαν», είχε πει.
Ωστόσο, ο Τραμπ ίσως διαπράττει διαφορετικό σφάλμα κατανόησης.
Παρότι φαινόταν να σημειώνει πρόοδο προς μια πυρηνική συμφωνία με την Τεχεράνη, δεν προσέφερε ποτέ στον Χαμενεΐ μια διέξοδο που να του επιτρέπει να διασώσει το κύρος του. Αντίθετα, απαίτησε πλήρη συνθηκολόγηση. Και επένδυσε τόσο μεγάλο μέρος του προσωπικού του κύρους στις διαπραγματεύσεις, που άφησε στον εαυτό του ελάχιστες επιλογές, πέρα από την επιβολή των «κόκκινων γραμμών» του ή την απώλεια διεθνούς αξιοπιστίας.
Ο Τραμπ δήλωσε τη Δευτέρα στον Τζέικ Τάπερ του CNN ότι οι ΗΠΑ σκοπεύουν πλέον να βοηθήσουν τους διαδηλωτές να εξεγερθούν. Ωστόσο, πρόσθεσε: «Αυτή τη στιγμή θέλουμε όλοι να παραμείνουν μέσα. Δεν είναι ασφαλές εκεί έξω».
Οι πιθανότητες κατάρρευσης του καθεστώτος σε ένα καταπιεστικό κράτος που διαπερνά κάθε επίπεδο της ιρανικής κοινωνίας φαίνονται απομακρυσμένες. Και ακόμη κι αν οι βομβαρδισμοί αποδυναμώσουν σοβαρά τις δυνάμεις ασφαλείας της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αυτές εξακολουθούν να υπερέχουν οπλισμού έναντι των αντιπάλων του καθεστώτος, οι οποίοι στερούνται οργανωμένης ηγεσίας. Η «μαρτυροποίηση» του Χαμενεΐ ενδέχεται να καταστήσει τους πιστούς του ακόμη πιο αμείλικτους από εκείνους που σκότωσαν χιλιάδες διαδηλωτές στην τελευταία εξέγερση κατά της θεοκρατίας τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο.
Είναι πάντοτε δύσκολο να προβλέψει κανείς πότε θα καταρρεύσουν ολοκληρωτικά καθεστώτα. Όσο όμως το καθεστώς επιμένει να επιβιώνει, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες πολιτικού μετασχηματισμού.
«Από την ιρανική οπτική, η στρατηγική τους έχει αλλάξει», δήλωσε ο Τρίτα Παρσί, συνιδρυτής του Quincy Institute for Responsible Statecraft. «Ο υπολογισμός τους, το μέτρο επιτυχίας τους, δεν είναι ότι μπορούν απαραίτητα να κερδίσουν τον πόλεμο. Αρκεί να φτάσουν όσο το δυνατόν πιο κοντά στην καταστροφή της προεδρίας του Τραμπ πριν χάσουν τον πόλεμο».
Μια παρατεταμένη αμερικανική εμπλοκή στο Ιράν —ακόμη κι αν οι αξιωματούχοι προβλέπουν εβδομάδες και όχι μήνες δράσης— θα ασκούσε τεράστια πολιτική πίεση στον πρόεδρο, ο οποίος χρειάζεται μια γρήγορη νίκη σε έτος ενδιάμεσων εκλογών.
Νέα δημοσκόπηση του CNN τη Δευτέρα έδειξε ότι σχεδόν 6 στους 10 Αμερικανούς αποδοκιμάζουν την απόφαση του Τραμπ να προχωρήσει σε στρατιωτική δράση στο Ιράν. Αν και η πλειοψηφία των Ρεπουμπλικανών τον στηρίζει, αυτό θα μπορούσε να αλλάξει σε περίπτωση παράπλευρης κρίσης — για παράδειγμα, αν ένα σοκ στις τιμές του πετρελαίου εκτινάξει τον πληθωρισμό στο εσωτερικό.
Η απόφαση του προέδρου να μην ζητήσει έγκριση του Κογκρέσου για τη σύγκρουση και η άρνησή του να την εξηγήσει πέρα από μια επιφανειακή παρουσίαση ενδέχεται να στραφούν εναντίον του.
Η σύγχρονη ιστορία των ΗΠΑ δείχνει ότι οι πόλεμοι δεν καταρρέουν μόνο στα ξένα πεδία μαχών. Συχνά χάνονται και στην κοινή γνώμη στο εσωτερικό.
Και, σε αντίθεση με τη διαβεβαίωση του Χέγκσεθ, κανείς δεν μπορεί ακόμη να γνωρίζει πώς θα τελειώσει αυτός ο πόλεμος.
