Ο
νεοφιλελευθερισμός τραυμάτισε βαθιά τα αξιακά πρότυπα της αριστεράς,
δηλαδή τις ιδέες της κοινότητας, της αλληλεγγύης, της συλλογικότητας,
της συμπάθειας, της συνύπαρξης, του ενεργού ενδιαφέροντος για τον άλλο.
Χιλιάδες ατομικοί εγωισμοί, απελευθερωμένοι από τις ανταγωνιστικές
αγοραίες ιδεολογίες, θρυμμάτισαν τον κοινωνικό ιστό και επικάθισαν στα
διαλυμένα ιστορικά δίκτυα των πολιτικών, συνδικαλιστικών και των άλλων
κοινωνικών συνενώσεων.
Η πολιτική, ως διαχείριση του συστήματος
εξουσίας, απομακρύνθηκε, όσο ποτέ στη σύγχρονη ιστορία, από τον κόσμο
των αποκάτω. Πάνω από τις τάξεις και τα στρώματα εγκαταστάθηκε ο
ατομικός εργαζόμενος, καταναλωτής και θεατής, το ιδιοτελές άτομο του
Χόμπς, στο οποίο είχαν αντιπαρατεθεί ο μαρξισμός και οι άλλες
προοδευτικές κοινωνικές θεωρίες. Έτσι, οι λαϊκές τάξεις σήμερα, έχοντας
απωλέσει τη δύναμη του «εμείς», είναι ευάλωτες στην επίθεση του
κεφαλαίου.
Παρ’ όλ’ αυτά σε πολλά μέρη του κόσμου και πρόσφατα στη χώρα μας, η
κρίση δημιουργεί ρωγμές στο νεοφιλελεύθερο οικοδόμημα. Μέσα απ’ αυτές
αναδύονται παλιές και νέες μορφές συνύπαρξης, συμφιλίωσης, σύνθεσης,
συνεργασίας, συνδημιουργίας, εν τέλει κοινωνικά δίκτυα αλληλέγγυων
πρακτικών, στα οποία το εγώ προεκτείνεται στο “εμείς” και οδηγείται στο
συλλογικό πράττειν.
Τα δίκτυα αυτά αμφισβητούν αγοραίες μορφές παραγωγής και ανταλλαγής,
τη γενικευμένη εμπορευματοποίηση αγαθών και δραστηριοτήτων, την
κυριαρχία του εμπορεύματος και των καταναλωτικών προτύπων επί των
αναγκών. Οι σύγχρονες πρακτικές της εποχής της στέρησης ξεφεύγουν κατά
πολύ από αυτό που θα ονομάζαμε “κάνω την ανάγκη φιλοτιμία”. Αποδεσμεύουν
δημιουργικές ανθρώπινες δυνατότητες και δυνάμεις, λειτουργούν
προσεγγιστικά, κοινοτικά και ανασυστήνουν συλλογικότητες μέσα στην
κοινωνία των αβοήθητων ατόμων. Θέτουν τη βασική προϋπόθεση αντίστασης : κανείς μόνος στην κρίση.
Η γειτονιά υπήρξε πάντα προνομιακός χώρος, στον οποίο η συγκατοίκηση
μπορεί να προεκτείνεται εν δυνάμει σε αλληλεγγύη. Είναι οι τόποι
συνάθροισης των γειτόνων που μπορούν, επίσης, ν’ αποτελέσουν ασπίδα
προστασίας των εργασιακών χώρων απέναντι στην παντοκρατορία των
εργοδοτών. Τα κοινωνικά δίκτυα αλληλέγγυων πρακτικών φέρνουν μέσα τους
μια σπίθα από το μέλλον, στο οποίο η κοινωνική παραγωγή και η ανταλλαγή
θα βασίζονται στις αρχές του αλληλέγγυου συνεταιρίζεσθαι, στην κοινωνική
ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, στην απελευθέρωση της εργασίας από την
εκμετάλλευση και στην ικανοποίηση των ατομικών και συλλογικών αναγκών
όλων των ανθρώπων.
Ας δούμε μερικά παραδείγματα των αλληλέγγυων κοινωνικών δικτύων και πρακτικών.
Μια από τις πρώτες ανάγκες που αναδύεται σε εποχές στέρησης είναι η
διατροφική επάρκεια των νοικοκυριών. Το κίνημα της αστικής καλλιέργειας
αναδύθηκε σε πολλές φάσεις της ιστορίας των πόλεων και επανέρχεται στις
σημερινές συνθήκες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Συνιστά ένα κίνημα
καταναλωτών και μορφή αλληλέγγυας οικονομίας καθώς και ένα κίνημα
γειτονιάς.
Στο Βανκούβερ του Καναδά, για παράδειγμα, περίπου 44% των κατοίκων
καλλιεργούν εδώδιμα προϊόντα στις αυλές, τα μπαλκόνια τους, αλλά και
στους 17 κήπους της πόλης, που παραχωρήθηκαν από την πολιτεία στις
κοινότητες γι’ αυτό το σκοπό. Στην Αργεντινή, στο Περού, στο Εκουαδόρ,
στη Ζιμπάμπουε, στη Τζακάρτα της Ινδονησίας, στη Νέα Ορλεάνη, στο
Πεκίνο, στο Ντιτρόϊτ, στο Φράϊμπουργκ της Γερμανίας, στο Παρίσι και σε
πολλά άλλα μέρη, η αστική καλλιέργεια είναι ένας διαδεδομένος τρόπος
παραγωγής και κατανάλωσης.
Το κίνημα των piqueteros στην Αργεντινή, στη ΔΝΤ εποχή, συγκροτήθηκε
από οργανώσεις φτωχών και ανέργων που χρησιμοποίησαν ως ένα βασικό μέσο
πάλης τον αποκλεισμό των δρόμων και των σιδηροδρομικών γραμμών,
διακόπτοντας έτσι τη διακίνηση των εμπορευμάτων. Υποστηρίζονται από
ευρύτατα δίκτυα γειτονιάς που δημιουργούν ασπίδα προστασίας όταν έρχεται
η αστυνομία και όλοι μαζί μεταφέρονται ως συμπαραστάτες στα
κατειλημμένα εργοστάσια της περιοχής τους. Λειτουργώντας αυτόνομα και
οριζόντια, οι piqueteros χρησιμοποιούν τα επιδόματα της πρόνοιας που
εξασφαλίζουν και την προσωπική εργασία για τη δημιουργία εναλλακτικών
δομών στις γειτονιές: μαγειρεία, αρτοποιεία, συλλογικές κουζίνες,
εργαστήρια λαϊκής επιμόρφωσης, βιβλιοθήκες, φεστιβάλ, λαχανόκηπους και
πολλά άλλα.
Στην Αργεντινή άνθισε, επίσης, το ανταλλακτικό εμπόριο, δηλαδή ένα
σύστημα που λειτουργεί χωρίς τη διαμεσολάβηση του χρήματος με τη χρήση
των creditos, ενός κοινωνικού νομίσματος– πίστωσης, το οποίο εκδίδεται
από τα δίκτυα ανταλλαγής. Έτσι ανταλλάσσονται φρέσκα λαχανικά με
μαθήματα μουσικής, παπούτσια ή ρούχα με οικοδομικές εργασίες, κ.λπ. Οι
συμμετέχοντες στο ανταλλακτικό εμπόριο υπολογίζονται σε 2 εκατ. και κατ’
άλλους σε 3 έως 5 εκατ.
Ένα άλλο αστικό κίνημα και κοινωνικό δίκτυο αλληλεγγύης από την
Αργεντινή της κρίσης, αφορά στις συνελεύσεις γειτονιάς, δηλαδή μορφές
πολιτικής συγκρότησης από τα κάτω, που αποτελούν ένα είδος τοπικής
χωρικής αντι-εξουσίας και προβαίνουν σε καταλήψεις δημόσιων κτιρίων,
εργοστασίων, γυμναστηρίων, τοπικών αγορών, πλατειών, εγκαθιστώντας εκεί
κοινωνικά κέντρα, εναλλακτικές αγορές κ.λπ.
Τις τρεις μορφές αλληλέγγυων πρακτικών στην Αργεντινή, που ήδη
αναφέραμε, συμπληρώνει το κίνημα των ανακτημένων επιχειρήσεων. Αν και
λίγες σε αριθμό, οι επιχειρήσεις αυτές που μετατράπηκαν σε
αυτοδιαχειριζόμενους συνεταιρισμούς, αναδεικνύουν τις δημιουργικές
ικανότητες των εργαζομένων και τη σημασία της κοινωνικής έναντι της
ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής.
Η αλληλέγγυα οικονομία μπορεί να παίρνει τη μορφή και διεθνών δικτύων
ανταλλαγής ή και δημιουργίας “ηθικών” τραπεζών για τη χρηματοδότηση των
αλληλέγγυων πρακτικών. Πολλά σχετικά παραδείγματα μας έρχονται από τις
Ζαπατίστικες Κοινότητες, από τη Βενεζουέλα, τη Βραζιλία και άλλα μέρη
της γης.
Μέσα στην κρίση, λοιπόν, οι φτωχοί και οι απόκληροι, δημιουργούν
εναλλακτικές μορφές αντίστασης επιβίωσης με αντισυστημικά
χαρακτηριστικά, που θα μπορούσαμε να τις συνδέσουμε με αυτό που
ονομάζουν οι Ιθαγενικές Κοινότητες της Λατινικής Αμερικής «Buen Vivir»
–ένα σύστημα δηλαδή αξιών και τρόπων ζωής και μια πρόταση για την
οικοδόμηση ενός καινούργιου κόσμου.
Στην Ελλάδα πληθαίνουν τα σχετικά παραδείγματα, μερικά από τα οποία
παρουσιάστηκαν στο Φεστιβάλ της Εποχής. Αναφέρω το Ιατρείο Κοινωνικής
Αλληλεγγύης Ρεθύμνου, το Εναλλακτικό Πολιτιστικό Εργαστήρι στην Κέρκυρα,
τα σχολεία εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας για μετανάστες, την
αυτοδιαχειριζόμενη Δημοτική Αγορά της Κυψέλης, τον Αυτόνομο Κοινωνικό
χώρο και Βοτανικό Κήπο Πετρούπολης, τις συλλογικές κουζίνες, τα
χαριστικά παζάρια, τις γιορτές, τις καλλιτεχνικές παραστάσεις, τις
μορφές ανταλλακτικής οικονομίας (terra verde, οβολός, σπόρος, κ.λπ.) και
πολλά άλλα, όπως οι συνελεύσεις γειτονιάς μέσα από τις οποίες
δοκιμάζεται η συλλογική αντίδραση στην κρίση.
