Ειδήσεις - Κοινωνική οικονομία - Δίκτυα Αλληλεγγύης, Συνεργατισμός, Περιβάλλον, Ζώα

Συχνά αντιμετωπίζουμε συνήθειες όπως το «χάσιμο» της σκέψης ή τα στιγμιαία διαστήματα αφηρημάδας ως ελαττώματα. Για τους περισσότερους, θεωρούνται ενδείξεις κακής συγκέντρωσης, έλλειψης πειθαρχίας ή ακόμη και γνωστικής φθοράς.

Αυτό που συνήθως παραβλέπουμε, όμως, είναι ότι οι αντιλήψεις μας διαμορφώνονται από μια κουλτούρα διαρκούς παραγωγικότητας και μετρήσιμων αποτελεσμάτων. Μέσα από αυτό το πρίσμα, τέτοιες νοητικές συνήθειες μοιάζουν αναπόφευκτα με περισπασμούς που πρέπει να «διορθωθούν», αντί για γνωστικές διεργασίες που απλώς χρειάζονται κατανόηση.

Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, αυτές οι φαινομενικά μη παραγωγικές συμπεριφορές μπορεί να αντανακλούν γνωστική ευελιξία, δημιουργική επίλυση προβλημάτων και την ικανότητα του εγκεφάλου να εναλλάσσεται προσαρμοστικά μεταξύ διαφορετικών τρόπων σκέψης. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται απαραίτητα για «σφάλματα» του νου, αλλά για ενδείξεις ενός ενεργού μυαλού που εργάζεται στο παρασκήνιο.

Ακολουθούν δύο συνηθισμένες συμπεριφορές που πολλοί προσπαθούν να καταστείλουν — και τι πραγματικά σημαίνουν, πότε μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμες και πώς αξίζει να τις προσεγγίζουμε με μεγαλύτερη ψυχολογική λεπτότητα.

1. Η συνήθεια της ονειροπόλησης

Η περιπλάνηση του νου, δηλαδή η μετατόπιση της προσοχής από το παρόν καθήκον προς εσωτερικές σκέψεις, θεωρούνταν για χρόνια ένδειξη απροσεξίας. Ωστόσο, νεότερες μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να ενισχύει τη δημιουργική σκέψη και τη γνωστική ευελιξία.

Ενδεικτικά, μελέτη του 2025 σε περισσότερους από 1.300 ενήλικες έδειξε ότι η συνειδητή ονειροπόληση —όταν δηλαδή κάποιος επιτρέπει επίτηδες στον εαυτό του να «χαθεί» στις σκέψεις του— συνδέεται με υψηλότερη δημιουργική απόδοση. Νευροαπεικονιστικά δεδομένα έδειξαν αυξημένη συνδεσιμότητα μεταξύ εγκεφαλικών δικτύων που σχετίζονται με τον εκτελεστικό έλεγχο και το λεγόμενο default mode network, το οποίο συνδέεται με τη φαντασία και τις αυθόρμητες σκέψεις.

Άτομα με μεγαλύτερη τάση αυθόρμητης περιπλάνησης του νου φαίνεται επίσης να τα πηγαίνουν καλύτερα σε εργασίες εναλλαγής καθηκόντων, κάτι που αποτελεί σαφή ένδειξη ευέλικτης σκέψης.

Συναφής είναι και η ικανότητα αυθόρμητης σκέψης. Μελέτη του 2024 ανέλυσε δείγματα αυθόρμητων σκέψεων από πάνω από 3.300 άτομα και διαπίστωσε ότι αυτές συχνά οργανώνονται γύρω από στόχους και βοηθούν στη σταθεροποίηση της μνήμης. Με απλά λόγια, η «άσκοπη» σκέψη δεν είναι τόσο τυχαία όσο νομίζουμε.

Βέβαια, η ονειροπόληση δεν λειτουργεί ως πανάκεια. Τα οφέλη της εμφανίζονται όταν συνδυάζεται με έλεγχο της προσοχής. Αν το μυαλό σας συχνά περιπλανιέται, αλλά διαθέτετε καλή αυτοπαρατήρηση και συγκέντρωση, ίσως αξιοποιείτε έναν νοητικό τρόπο που ενισχύει τη δημιουργικότητα και την επίλυση προβλημάτων.

2. Η συνήθεια να μιλάμε στον εαυτό μας

Το να μιλά κανείς στον εαυτό του —σιωπηλά ή χαμηλόφωνα— μπορεί να φαίνεται περίεργο ή ακόμη και νευρωτικό. Ωστόσο, σύγχρονες ψυχολογικές έρευνες δείχνουν ότι ο εσωτερικός διάλογος μπορεί να στηρίξει την αυτορρύθμιση, τον σχεδιασμό και τη μεταγνώση, δηλαδή την ικανότητα να σκεφτόμαστε τις ίδιες μας τις σκέψεις.

Μελέτη του 2023 σε φοιτητές έδειξε ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της χρήσης εσωτερικής ομιλίας και της σαφήνειας της αυτοαντίληψης, καθώς και καλύτερης αυτορρύθμισης. Όσοι μιλούσαν πιο συχνά στον εαυτό τους δήλωναν πιο ξεκάθαρη αίσθηση ταυτότητας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η αυτοομιλία είναι ένδειξη υψηλής νοημοσύνης. Δείχνει, όμως, ότι λειτουργεί ως γνωστικό «υποστήριγμα», βοηθώντας στην οργάνωση σύνθετων ιδεών, στον προγραμματισμό ενεργειών και στην παρακολούθηση στόχων.

Εξωτερικεύοντας τις σκέψεις —έστω και εσωτερικά— ο εγκέφαλος μειώνει τον νοητικό «θόρυβο» και επιβάλλει δομή σε αφηρημένα ή συναισθηματικά φορτισμένα ζητήματα. Έτσι, αν πιάνετε τον εαυτό σας να μονολογεί, ίσως πρόκειται για έναν τρόπο με τον οποίο το μυαλό μετατρέπει το χάος σε σχέδιο.

Και εδώ, όμως, η ισορροπία είναι κρίσιμη. Υπερβολικός ή αρνητικός εσωτερικός διάλογος, ειδικά όταν παίρνει τη μορφή εμμονής ή σκληρής αυτοκριτικής, μπορεί να βλάψει την ψυχική ευεξία. Όταν χρησιμοποιείται συνειδητά, μπορεί να μετατρέψει μισοτελειωμένες σκέψεις σε πρακτικές αποφάσεις.

Τι να κάνετε αν έχετε αυτές τις «ενοχλητικές» συνήθειες

Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε μία ή και στις δύο αυτές συνήθειες, να θυμάστε ότι δεν υπάρχει κάτι «λάθος» με εσάς. Είναι απολύτως φυσιολογικές και πολύ συνηθισμένες. Δεν αποτελούν, βέβαια, εγγυημένο σημάδι ιδιοφυΐας.

Η σχέση τους με τη δημιουργικότητα και την αποδοτική σκέψη εξαρτάται από το πλαίσιο. Η ονειροπόληση με σκοπό, η αυτοομιλία για σχεδιασμό και όχι για μηρυκασμό, και η ισορροπία ανάμεσα σε ξεκούραση και προσπάθεια είναι οι παράγοντες που κάνουν τη διαφορά.

Αντίθετα, όταν αυτές οι συμπεριφορές οδηγούν σε χρόνια διάσπαση, άγχος ή αποδιοργάνωση, μπορεί να γίνουν προβληματικές. Όταν όμως χρησιμοποιούνται συνειδητά, μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλεία. Τρεις απλές πρακτικές:

• Παρατηρήστε το πλαίσιο: Πότε «φεύγει» το μυαλό σας; Σε μονότονες εργασίες; Δοκιμάστε ένα σύντομο διάλειμμα και επιστρέψτε μετά.

• Χρησιμοποιήστε συνειδητά τον εσωτερικό διάλογο: Μιλήστε στον εαυτό σας σαν να δίνετε οδηγίες. Η δομή φέρνει καθαρότητα.

• Δώστε χώρο στο μυαλό: Μικρά διαλείμματα σκέψης συχνά γεννούν τις καλύτερες ιδέες.

Όταν εξιδανικεύουμε τη διαρκή συγκέντρωση και τη σιωπή του νου, αγνοούμε άλλες, εξίσου ισχυρές, λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου. Την επόμενη φορά που θα πιάσετε το μυαλό σας να περιπλανιέται ή θα ακούσετε έναν εσωτερικό ψίθυρο, μην το κρίνετε βιαστικά ως τεμπελιά. Ίσως είναι απλώς ο νους σας που σκέφτεται με έναν διαφορετικό τρόπο — πέρα από καθήκοντα και προθεσμίες.

Πηγή: Psychology Today – Mark Travers, Ph.D.